CHIN ISTE’DOD TARBIYASI YO‘LIDA

Hayot — bu rangin qo‘shiq. Uning har bir ohangida ajib bir go‘zallik yashaydi. Dunyo dunyo bo‘lib yaralibdiki, shubhasiz, musiqa kishilar hayotining ajralmas bir bo‘lagi sifatida shakllanib kelmoqda.

Read more...

IJOD SURURI

“Jurnalistika olamiga ilk qadam qo‘yilayotgan paytda “Ustoz-shogird” tamoyili shu darajada muhim ahamiyat kasb etadiki, bu keyinchalik inson taqdirini belgilab berishi mumkin”. 

Read more...

BUGUNGI O‘QUVCHI — YURTNING ERTANGI TAYANCHI

Farzandi maktabni bitirayotgan ota-ona qalbidan qanday his-tuyg‘ular kechishini bu holatni boshidan o‘tkazganlar yaxshi biladi. Kechagina "otajon" yoki "onajon" deya bo‘yniga osilib, erkalanib yurgan, bugun esa bo‘y-basti o‘zi bilan tenglashib qolganini ko‘rish qanday quvonchli bo‘lsa, uning kelajagi haqidagi xayollar shunchalik totli va hayajonlidir.

Read more...

NAVOIYNI TUSHUNISH

Hazrat Alisher Navoiyning asarlarini o‘qir ekansiz, butun insoniyat, alalxusus, Sharq olami, vatanimiz, xalqimiz, dinimiz, madaniyat, adabiyot, san’atimiz, urf odatlarimiz bilan bog‘liq atamalar, so‘zlar, tarixiy va afsonaviy siymolarning ismlari, ular boshidan kechirgan voqealarga ishoralar, jug‘rofik va etnik nomlar, koinot va zamin, nabotot va hayvonot, qo‘yingki, har ikki dunyo va xayolot olamidagi jonli va jonsiz xilqatlar, ko‘ngilning nozik kechinmalari, ruhning tinimsiz izlanishlari ifodasi bo‘lib kelgan so‘zlar, ta’riflar, tashbehlar, ramzu timsollar har sahifa, har baytda uchraydi.

Tushumda la’liyu ruxsoridur, uyg‘otmang mani, gar xud,

Masiho birla Yusuf boshim uzra yetsalar nogah.

Read more...

OFTOBGA INTILIB

Bundan yigirma — o‘ttiz yillar muqaddam faqat poytaxtdagi Chorsu bozorida kitob sotilgan ekan. Shunda ham kerakli kitoblarni topish muammo, ularni olish uchun kunlab, haftalab kutishga to‘g‘ri kelgani haqida katta avlod hozirgacha eslab yurishadi.

Read more...

TARAQQIYOTNING QO‘SH QANOTI

O‘zbekiston Prezidenti Islom Karimov 2015 yil 5 dekabr kuni O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi qabul qilinganining 23 yilligiga bag‘ishlangan tantanali marosimda “Asosiy vazifamiz — jamiyatimizni isloh etish va demokratlashtirish, mamlakatimizni modernizatsiya qilish jarayonlarini yangi bosqichga ko‘tarishdan iborat” mavzusidagi ma’ruzasida hammamiz cheksiz faxr-iftixor tuyg‘ularini tortiq etadigan quyidagi ma’lumotni keltirib o‘tdi.

Read more...

MOZIYNING BEBAHO JAVOHIRLARI

Qadimiy laparlar, o‘lanlar, xalqimizning turli aytimlari ma’naviy merosimizning bebaho xazinasi hisoblanadi. Ular asrlar mobaynida og‘zaki tarzda avloddan avlodga o‘tib, yashab kelmoqda. Qadriyatlarimizning uzviy qismi bo‘lgan mazkur xazinani asrab-avaylash, kelgusi avlodlarga yetkazish hammamiz uchun ham qarz, ham farzdir. Bu borada “Shuhrat” medali sovrindori, “Chiroqchi chiroqlari” xalq jamoasining yakkaxoni Hamro momo Murodova shunday deydi:

Read more...

KITOB BU – 7 KUN 7 MO‘JIZA

Odatda bolalar tog‘lar ortidagi sehrli makonga tushib qolishni, xazinalar izlab topishni, quyoshning har oqshom qayoqqa ketishi-yu, uyg‘onganida yana qaerdan paydo bo‘lib qolish sirini, turfa ranglarda tovlanuvchi kamalak tilsimini bilgisi keladi. Bu hodisalarni jajji qalbdagi hayratni so‘ndirib qo‘ymasdan izohlay olish esa kattalardan alohida qunt va mas’uliyat talab etadi.

Read more...

TARBIYANING MA’RIFIY ASOSLARI

Bugungi kunda yoshlarni har tomonlama yetuk, barkamol yigit-qizlar qilib tarbiyalashning nechog‘li muhim ekanligini takrorlashga hojat bo‘lmasa kerak. Zero, ertaga qanday yashashimiz, mamlakatimiz, millatimizning dunyo hamjamiyatidagi obro‘-e’tibori, salohiyati qay darajada bo‘lishi, o‘g‘il-qizlarimizga qadriyatlarni qadrlashni, e’zozlashni, qanday yashash va ishlash, jamiyatda o‘zini qanday tutish, qaysi maqsadlarni ko‘zlab harakat qilishni o‘rgatishimizga bog‘liq ekanini hammamiz yaxshi bilamiz.

Read more...

KITOB BU – 7 KUN, 7MO‘’JIZA

Zamonaviy texnika va texnologiyalarning taraqqiy etishi tufayli ko‘plab sohalar tez sur’atlarda rivojlanmoqda. Ayniqsa, mobil telefonlarning so‘nggi rusumlari ko‘plab vazifalarni o‘zida jamlab, gazeta, televidenie, hatto kitob o‘rnini bosayotir. Bularning barchasi, albatta insonga qulaylik yaratishga xizmat qiladi. Biroq elektron kitoblar oddiy kitob o‘rnini bosa oladimi?

Read more...

ASRLAR QA’RIDAN SO‘YLAGAN DO‘MBIRA

 

O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Alisher Navoiy nomidagi Til va adabiyot instituti Folklor bo‘limi mudiri, O‘zbekiston Respublikasida xizmat ko‘rsatgan madaniyat xodimi, filologiya fanlari doktori, professor Mamatqul JO‘rayev bilan shu haqda suhbatlashdik. 

Read more...

ENSIKLOPYEDIYA –

insoniyat yiqqan bilimlar xazinasi

Entsiklopediya lotinchadan “dunyoni o‘rganish”, “inson bilimlari xazinasi” yoki “dunyo tartibotlarini bilish” ma’nolarini bildiradi. Co‘zlik shaklida u “ilmiy qomusiy qo‘llanma”, “fanlar va qoidalar sharhi”, keng ma’noda esa “ilmiy ma’lumotlar to‘plami” demakdir. Deni Didroning fikricha, “entsiklopediya maqsadi — dunyoga tarqalgan barcha bilimlarni to‘plash, odamlar tushunadigan tilda bir tizimga keltirish va keyingi zurriyodlariga bu o‘ta foydali merosni eson-omon qoldirishdir”.

a’lumki, “entsiklopediya” tushunchasi ilmiy taomilga XVIII asrda kiritilgan, bu borada ilk urinish taxminan miloddan avvalgi 350 yillarda amalga oshirilgan. Miloddan avvalgi 239 yilda “Janob Lyuning bahor va kuz kundaligi”ni tuzib tugallagan xitoylik Lyuy Buvey o‘ziga qattiq ishonganidan: “kimki ushbu entsiklopediyaga birgina so‘z qo‘shsa yoki e’tiroz bildirsa, unga bir kilogramm oltinni mukofotga beraman”, degan edi. Qadimgi davrlardagi entsiklopediyalar ichida “Katta Pliniyning Tabiiy tarixi” alohida ajralib turadi, milodning 77 yilida tayyorlangan bu kitob 2500 bob va 37 jildni tashkil etardi.

O‘rta asrlarda qomus yaratish “musobaqasi”da baribir xitoyliklar g‘oliblikni qo‘lga kiritdilar. 1403 yilda imperator Chju Di buyrug‘iga binoan, tuzib chiqilgan “Yunle entsiklopediyasi” hozirgi kungacha yaratilgan dunyodagi eng katta majmua hisoblanadi. Imperator kutubxonasidagi jamiki kitoblar, qo‘lyozmalarni, qonunlar, tarix, falsafa va badiiy asarlarni o‘ziga jamlagan entsiklopediyani tuzishga 2 ming odam jalb etilgan edi.

Xitoyliklar yaratgan ulkan entsiklopediya 11 ming 95 jildni hammasi bo‘lib 510 ming betni, 300 million ieroglifni qamrab olgan edi. Hozirgi paytda, noyob bu ma’naviy xazinaning 4 foizigina saqlangan, aslida shuning o‘zi ham 443 jildga tengdir!

Yevropada bunday miqyosdagi ilmiy-ma’rifiy tadbirlarga o‘rta asrlarda kirishildi. Jumladan, 1751—1772 yillarda Frantsiyada Didro va d,Alambero tahriri ostida 28 jildlik entsiklopediya yaratilgan, so‘ngra unga 7 jild ilova qo‘shilgan. “Britaniya entsiklopediyasi yoki qisqacha Britannikani 1768-1771 yillarda Shotlandiyada tayyorlashga kirishilganda, u 3 jilddan oshmagan edi. Ammo 1797 yilda uchinchi nashrini bitirganda, u 18 jildga yetgandi. 1732—1754 yillarda I.G.Sedler tomonidan nemislarning 68 jildlik entsiklopediyasi, 1890-1907 yillarda nemis olimlari F.A.Brokgauz va I.A.Yefronning 86 jildlik “Entsiklopedik lug‘ati” bosildi.

Bugungi murakkab globallashuv va axborot texnologiyasi asrida kitobga nisbatan munosabat birmuncha o‘zgardi. Yoshlarimiz o‘z qo‘lida ham bosma, ham elektron shakldagi nusxalar bo‘lishini istashadi. Eng muhimi, internet tarmoqlarida entsiklopedik nashrlarga talab yildan-yilga oshib bormoqda. Bu yosh, navqiron avlodning dunyoqarashi va tafakkur tarziga ijobiy ta’sir etuvchi kuchli omil bo‘lmoqda. Katta va kichik yoshdagi zukko kitobxon o‘zi qiziqib topishga qiynalgan mavzuga (masalan, dunyodagi diniy oqimlar, mazhablar, siyosiy qarashlar yoki salb yurishlari, inqiloblar, davlatlarning siyosiy modellari va boshqalar) oid ma’lumotlarni ilmiy asoslangan nufuzli manbadan, xususan, milliy entsiklopediyadan qidirmoqda. Deylik, Rossiyada 2000 yilda ochilgan “Rubrikon” portalida hozirda rus tilida 62 ta entsiklopediya va lug‘atlarning matni va suratlari bilan bemalol tanishish imkoniyati mavjud. Homiylar ko‘magida ishga tushirilgan bu loyihaning ko‘plab materiallari pullik bo‘lgani esa axiyri, MDH mamlakatlarida intellektual mulk yana qadr topa boshlaganidan dalolat beradi.

O‘zbekistonda qomus yaratish tarixiga qisqacha murojaat etsak, zulm, zo‘ravonlik ustiga qurilgan sovet tuzumi sharoitida bu borada siljishga erishish og‘ir edi. Qatag‘on, urushlarni ko‘rgan jafokash xalqimiz 1960 yillarga kelib, ozgina nafasini rostlay boshlaganda Fanlar akademiyasidagi yurtparvar olimlarimiz, vatanparvar ziyolilarimiz Imom Buxoriy, Beruniy, Ibn Sino, Farobiy, Xorazmiy singari fozilu allomalarimiz ulkan merosining ko‘pchilik ilg‘amagan qirralari aks etgan yaxlit kitobni yaratishni o‘ylardilar va bunga zimdan harakat ham qilishardi.

Taniqli adabiyotshunos olim, rahmatli G‘aybulla as-Salom jarayonni ichdan kuzatgan kishi sifatida 1976 yilda “Guliston” jurnalida, 1996 yilda esa “Tafakkur” jurnalida (qarang.: “Ibrohim Mo‘minovning temuriy jasorati”, 3-son) o‘z esdaliklarini yozib qoldirgan edi. Ustoz O‘zbekistonda, Fanlar akademiyasida qomusni birinchi marta nashr etishga o‘n yil tayyorgarlik  ko‘rilgani, 1966 yilda akademik I.Mo‘minov unga bosh muharrir etib tayinlangani, so‘ng tez sur’atda entsiklopediyaning 96 bosma taboqdan iborat 1-jildi tayyorlanib, u 1967 yil 18 oktyabrda bosmadan chiqqani, kitobga tarixiy, adabiy, ma’naviy boyligimizni yaratishga hissa qo‘shgan deyarli barcha fan-adabiyot namoyandalarining hatto eng kichik asarlari ham kiritilgani haqida zavq-shavq bilan hikoya qilgan edi. Biroq, o‘sha yillarda siyosiy-ijtimoiy, ma’rifiy-adabiy kitoblarga ham maxsus nazorat organlari tahlilidan keyin ruxsat berilardi. Katta-kichik tazyiqlar qo‘yila boshlangach, entsiklopedik kitoblarning ilmiy-badiiy qimmati ham tushib ketgandi.

1991 yilda ota-bobolarimiz va bugungi avlodning asriy orzulari ushaldi: mustaqillikka erishdik. Davlatimiz rahbari tashabbusi bilan 1997 yil 20 martda Vazirlar Mahkamasining “O‘zbekiston milliy entsiklopediyasi” davlat ilmiy nashriyotini tashkil etish to‘g‘risida”gi qarori chiqdi. O‘sha yilning o‘zidayoq, soha entsiklopediyalari, izohli va ko‘p tilli lug‘atlar, ma’lumotnomalarni chop etish baravarida, yangi qomusimizni yaratishga kirishildi. 2000 yilda O‘zbekiston milliy entsiklopediyasi (O‘zME)ning birinchi jildi bosmadan chiqdi. Kitobning dastlabki sahifasidan o‘rin olgan Yurtboshimiz Islom Karimovning tabrigida shunday so‘zlarni o‘qiymiz: “Milliy qomusimiz har qaysi inson uchun, xalqimiz hayotiga qiziqadigan olimlar va ziyolilar, turli soha mutaxassislari uchun muhim ilmiy manba, bebaho xazina sifatida xizmat qiladi. Entsiklopediyani tayyorlash jarayonida shuni ham unutmasligimiz kerakki, milliy qomus — ming yillik tariximizni o‘zida mujassamlashtirib, asrlar davomida o‘z o‘quvchilariga xizmat qiladi”. Darhaqiqat, 2000 —2006 yillarda O‘zMEning 12 jildi dunyo yuzini ko‘rdi, u keng jamoatchilik, chet ellik olimlar nigohida yaxshi bahoga sazovor bo‘ldi. O‘zMEning umumiy hajmi 1600 nashriyot hisob tabog‘ini tashkil etib, qariyb 60 ming maqolani o‘z ichiga olgan edi.

Ammo bugungi kunda o‘zbek qomusining 3-nashri (1-nashri 1966 — 1975, 2-nashri 2000 — 2006 yillarda bosildi)ni chiqarishga katta ehtiyoj tug‘ilganini, negaki bo‘lajak nashr bilan oldingisi orasida yigirma yil vaqt o‘tib ketganini qayd etishga to‘g‘ri keladi. Yurtboshimiz ta’kidlaganlaridek, O‘zME asrlar davomida millatimizga xizmat etajagi lozim. Bo‘lg‘usi nashrda 2000–2016 yillarda mamlakatimiz hayotida ro‘y bergan jamiki eng muhim voqealar, jumladan, iqtisodiyot va siyosatdagi islohotlar, g‘aroyib ixtirolar, ilm-fan, adabiyot va san’at, sport, me’morchilik, transport, sanoat, kichik biznes va tadbirkorlik, xalqaro aloqalar, rivojlanish modelimiz afzalliklarini, umuman, shaxs va jamiyat munosabatlari o‘zgargani haqida to‘laqonli, pishiq-puxta ma’lumotlar unda mustahkam o‘rin egallashi lozim. Aniqroq aytadigan bo‘lsak, 2005 — 2015 yillarda ulkan siyosiy voqea — prezident va parlament saylovlari bo‘lib o‘tdi, viloyat markazlari zamonaviy shaharlarning tusiga kirdi, me’moriy obidalar, ziyoratgohlar qayta ta’mirlandi, eng chekka qishloqlarda namunaviy uylar kollejlar, chet el investitsiyalari jalb etilgan ishlab chiqarish korxonalari qurildi, ta’lim, fan va madaniy hayotimizda misli ko‘rilmagan yangiliklar amalga oshdi. Shu bilan birga, O‘zMEga jahon ilm-fani va madaniyati bobida olamshumul voqeaga aylangan materiallar ham kiritiladi. Yoshlarimizning bugungi talab-ehtiyojlarini ko‘zlab, u yangi o‘zbek alifbosida chop etilishi maqsadga muvofiq bo‘lardi, albatta.

Soha mutaxassislarining fikricha, istiqbolda 12 jildlikda chop etilgan 60 ming maqolani qayta ishlash, yana shuncha miqdorda yangilarini qo‘shish, 10 mingdan ziyod bezaklar, suratlar, xaritalarni butunlay qayta ishlashdek aqliy, ijodiy mehnat talab qilinadi. Mazkur ishga 5 mingta muallif jalb etiladi. Bu, aslida qamrovi kengligi va ko‘lamdorligi jihatidan davlat ahamiyatiga molik katta ma’naviy tadbir bo‘lib, u millatimizning yuzi, qiyofasi, madaniyatini dunyoga namoyon etishga yordam beradi.

Entsiklopediya — insoniyat yiqqan bilimlar xazinasidir. Zero, xalqimizni ma’naviy-ma’rifiy uyg‘otib, milliy salohiyatini oshiruvchi O‘zME yangi nashri oldingilaridan ham hajman, ham mazmunan, ham matbaa sifati jihatidan yuqori saviyada chop etilishi, shubhasiz. Sababi, so‘nggi yillarda respublikamizda nashriyot-matbaa tizimi ancha zamonaviylashib, yuqori bosqichga ko‘tarilganini soha xodimlarining amaldagi noshirlik faoliyati ko‘rsatib turibdi.

Ayni paytda ana shunday ezgu-niyatlarni rejalashtirgan ijodiy jamoa moddiy va ma’naviy manbaalarni shakllantirish ustida izlanmoqdalar. Bu ulkan  ishda ularga  kuch-quvvat, g‘ayrat va shijoat tilab qolamiz.

 

Baxtiyor OMONOV

EZGULIK CHAROG‘I


Odamzod o‘zining sof tabiati (fitrati) bilan yomon ko‘radigan, “hazm” qilolmaydigan narsalar bo‘ladi. Bugun turli mamlakatlarda yuz berayotgan ko‘ngilsiz voqealar, ayrim xalqlar tomonidan “shaxsiy huquq va erkinliklar hosilasi” sifatida talqin qilinayotgan, odam bolasi tugul hayvonot olamiga ham yot bo‘lgan jirkanch odatlar(qiliqlar, qilmishlar)ni miyasi toza hech bir inson qabul qilmasligi tabiiy. Biroq ne tongki, bugungi shaffof axborot makonida yaxshiga ham, yomonga ham imkoniyat teng, tuzukka ham, buzuqqa ham maydon keng. Istalgan daqiqa tugul, soniyada bitta niyati qora kimsa chiqib xayoliga kelgan noma’qulchilikni qilishi mumkin. Mana shunday tahlikali, bizdan har lahza ogohu hushyor bo‘lmoqni talab etayotgan bir zamonda, insoniyat taqdirini, ertangi hayotini, ma’naviyatini o‘ylovchi bezovta qalblar maydonga chiqadi.

Read more...

BILIM VA TAFAKKUR MANBAI

Bugun qaysi yurtning odamlari ko‘proq o‘qisa, dunyoqarashi keng bo‘lsa, o‘sha yurt eng ilg‘or hisoblanadi. Hozirgi shiddatkor zamonda faqat bilim, intellektual salohiyat, teran tafakkurgina xalqni xalq, millatni millat sifatida ko‘rsatuvchi asosiy mezonlardan bo‘lib qoldi. Kundalik axborotlardan o‘z vaqtida xabardor bo‘lib borish juda muhim, biroq kitobning, mutolaaning o‘rni baribir bo‘lakcha.

Bularni e’tiborga olgan holda, mamlakatimizda yosh avlodning intellektual ehtiyojlarini qondirish maqsadida zamonaviy ko‘rinishdagi axborot-kutubxona tizimini yaratish borasidagi ishlar izchil amalga oshirilmoqda. Ayniqsa, axborot-kutubxona va axborot-resurs markazlarini rivojlantirishning qonunchilik asoslarini takomillashtirishga alohida e’tibor qaratildi. Xususan, davlvtimiz rahbarining aholini axborot-kutubxona bilan ta’minlashni tashkil etish, axborot kommunikatsion texnologiyalar bazasida axborot-kutubxona va axborot-resurs xizmat ko‘rsatishni keyinchalik sifatli rivojlantirishga qaratilgan qarorlari mamlakatimizda yagona axborot-kutubxona tizimini shakllantirish, axborot-resurs markazlarining moddiy-texnika bazasi mustahkamlanishi va malakali kadrlar bilan ta’minlanishida muhim omil bo‘ldi.

Read more...

QALBLARGA ZIYO ISTAB

Muallimlar bamisoli bog‘bon. Endigina ekilgan navniholni parvarishlab, voyaga etkazish va meva beradigan ulkan daraxtga aylantirishda bog‘bon uchun qancha mehnat, qancha sabru toqat kerak bo‘ladi. Muallim mehnati undan ham mas’uliyatli, undan ham nozik. Chunki, u inson kelajagi, taqdiri bilan bog‘liq.

lar elu yurtimiz taraqqiyotining asosi bo‘lgan farzandlarimizning nurli kelajagi uchun kechani kecha, kunduzni kunduz demay zahmat chekishadi. Muallimlar o‘rgatgan ilm ziyosi va tarbiya inson yo‘lini shamchiroq misoli bir umr yoritib turadi. Prezidentimiz o‘qituvchilik kasbini yuksak baholab, shunday deydi: “Dunyo imoratlari ichida eng ulug‘i maktab bo‘lsa, kasblar orasida eng sharaflisi o‘qituvchilik va murabbiylikdir”.

Read more...

USTOZLAR ULGUSI ULUO‘LIKKA UNDAYDI

Xalqimizda azal-azaldan ustoz degan zot ulug‘ — sharafli kasb sohibi sanaladi. SHuning uchun ham YUrtboshimiz «YUksak ma’naviyat — engilmas kuch» asarida dunyo imoratlarining eng ulug‘i — maktab, kasblar ichida eng sharaflisi — o‘qituvchilik ekanini qayd etib o‘tganlar. Sirasini aytganda mustaqillik tufayli mamlakatimizda o‘qituvchi-murabbiylar behad hurmat ehtiromga noil bo‘ldilar. O‘qituvchi va murabbiylar kuni shunchaki professional kasb bayrami emas, balki umumxalq bayrami sifatida nishonlanadigan bo‘ldi. Bundan tashqari ular uchun yana bir qator imtiyozlar berildiki, bu ham millat bolalarini har tomonlama barkamol insonlar qilib tarbiyalashda o‘qituvchi shaxsi nechog‘li muhim o‘rin tutishligini bildiradi.

Read more...

BOQIY QADRIYATLAR E’ZOZI

Vatanimiz tarixining hech bir davrida bu xalq o‘zligini yo‘qotmagan, istibdod va mustabidlik, qashshoqlik va qahatchilik zamonlarida ham bolasini odob-axloqqa, mehr-muhabbatga, yaxshilikka o‘rgatgan. Sabr-qanoatdan ulg‘ayib metin bo‘lgan bu xalq. O‘ziga yomonlik qilganga ham yaxshilikni ravo ko‘rgan bu xalq. Shuning uchun ajdodlar qanoati, mehr-muruvvati asrlar osha bizni ildizlari teran  qadriyatlarimizga qaytardi. 

Prezidentimiz tomonidan 2015 yil 18 fevralda qabul qilingan «Keksalarni e’zozlash yili davlat dasturi to‘g‘risida»gi qarorda shu munosabat bilan yurtimizda yashayotgan otaxonu onaxonlarning turmush tarzini yanada yaxshilashga, «...oila va jamiyatda yashayotgan yoshi ulug‘ insonlarning o‘rni va obro‘sini oshirish, bolalar va yoshlarni ota-onalarni, har bir nuroniyni chuqur hurmat qilish, e’zozlash va ularga g‘amxo‘rlik ko‘rsatish tuyg‘usi ruhida tarbiyalash bo‘yicha aniq tadbirlarni amalga oshirish»ga alohida urg‘u berilgan.

Xalqimizda azaldan har bir xonadonda, mahalla-ko‘yda yoshi ulug‘ insonlar e’zozlanib kelingan. Shuning uchun bizga ajdodlarimizdan yetib kelgan, dunyo xalqlarini tafakkur ziyosi bilan bahramand qilgan buyuk va benazir ilmiy-ma’naviy meros bilan birga har tomonlama mukammal va mazmunli bo‘lgan qadriyat va urf-odatlarimiz xonadonlarimizni fayzu barakali qilmoqda.

Bu so‘zlar ustida chuqurroq o‘ylasang, yoshi ulug‘larimizga bo‘lgan mehrimiz, hurmatimiz yanada oshadi. 

Hikmat shuki, har qanday hayotiy tushuncha va tasavvurlar, tajriba va ko‘nikmalar oila muhitida paydo bo‘ladi, shakllanadi va mukammallashadi. 

 – Bir palakda har xil qovun, – deb xalqimiz bejiz aytmaydi, – deydi iqtisod fanlari doktori, professor Mamayunus Pardaev. – Jamiyat tiynati toza, bag‘rikeng, mehr-muruvvatli insonlar bilan rivoj topadi. Lekin inson hayotda har xil voqealarga duch kelarkan. Yaqinda Saxovat uyida umrguzaronlik qilayotgan otaxonu onaxonlar bilan suhbatlashdim. 

Ularga Prezidentimiz tomonidan 2015 yil «Keksalarni e’zozlash yili» deb e’lon qilinganligi munosabati bilan yurtimizda yoshi ulug‘ insonlarga ko‘rsatilayotgan hurmat-e’tibor, yaratilayotgan imtiyozlar haqida gapirib berdim. Shunda otaxonlardan biri: «Mening o‘g‘lim ham olim», – dedi faxr bilan. Men undan o‘g‘lining ism-sharifini surishtirdim, «Olim bo‘lsa, hoynahoy tanisam kerak», – dedim. Otaxonning boshi beixtiyor yerga egildi, o‘g‘lining ism-sharifini aytmadi...

Xo‘rligi kelib, boshi egilgan bu otaxon o‘z xonadoni to‘rida, nevara-chevaralarini bag‘riga bosib, o‘tgan hayotidan mamnun, shukronalikda o‘tirsa bo‘lmasmidi? Hayotning nima qasdi bor ekanki, bu inson tirikligida yaqinlaridan, aziz nevara-chevaralari diydoridan mosuvo qilgan bo‘lsa? Ha, azizlar, kaltakning ikki uchi bo‘lganidek, bu sharoitda masalaning mohiyatiga yetmay turib, biror xulosa chiqarish qiyin. Lekin bir narsa aniq: bu dunyoda har kim ekkanini o‘radi.

Bizning jamiyatimizda o‘tmishda ham, hozir ham o‘zini bilgan farzand hech qachon keksa otasini yoki onasini yolg‘iz tashlab qo‘ymagan. Buyuk yunon allomasi Vergiliy «Keksalik inson hayotining gultoji bo‘lmog‘i kerak» deganiday, keksalarimiz shu oliy maqomotga munosibdir. 

– Otamning bir so‘zlarini hali-hanuzgacha eslayman. U paytlar men Samarqandda yashayman, padari buzrukvorimdan, volidai muhtaramimdan xabar olish uchun farzandlarim, oilam bilan har hafta Baxmalga boraman, – deydi Mamayunus aka. – Arzimagan sovg‘a-salomlar olib boramiz, ularning ko‘nglini olamiz. Shunda otam xizmatlarimdan rozi bo‘lib, har gal: «Rahmat o‘g‘lim, ilohim bolangdan top», – derdilar. U paytlarda otamning bu gaplariga unchalik e’tibor bermasdim. Mana hozir farzandlar, nevara-chevaralar ulg‘ayganidan keyin uning mohiyatini anglab yetdim. Shuning uchun men ham farzandlarimni otam aytgan gapni aytib, alqayman...

Chunki oilada ota o‘zini tutishni bilmasa, har xil axloqsiz gaplarni gapirib, yolg‘on-yashiq ishlataversa, ona g‘iybat va fisqu fasoddan bo‘shamasa, farzand ham ulardan o‘rnak oladi va bu muhit uni tarbiyasiz, xudbin, mehr-oqibatsiz qilib qo‘yadi.

Farzand ulg‘ayar ekan, yaxshi-yomonni taniydi, yon-atrofidagi barcha voqea-hodisalarni idrok qiladi, oiladagi ma’naviy muhit va tarbiya tufayli yo odob-axloqli, yoki berahm va battol bo‘lib voyaga yetadi. Bolaning qornini to‘q, ustini but, barcha xohish-istagini muhayyo qilib, uning tarbiyasiga e’tibor bermaslik nafaqat ota-ona uchun, balki butun jamiyat uchun ham juda qimmatga tushishi mumkinligini hayotning o‘zi ko‘rsatib turibdi.

Shoir do‘stim bor — G‘ulom Fat¬hiddin. Birga o‘qiganmiz, birga Toshkent metropolitenida ishlaganmiz. Teran tafakkurli, solim iste’dod sohibi. Volidai muhtaramalari 80 yoshga kirganlarida og‘ir kasal bo‘lib qoldilar. Barcha o‘g‘il-qiz, nevara-chevara ona qoshida parvona. «Ana ketadi, mana ketadi», degan bir paytda ona G‘ulomjonni yoniga chaqirdi, hammani xonadan chiqarib yubordi. 

— Bolam, safarim qariganga o‘xshaydi, bitta armonim ushalmasdan qoladigan bo‘ldi. Hech bo‘lmasa, senga aytay deb yolg‘iz o‘zingni chaqirdim...

— Nima armoningiz bo‘lsa, bosh ustiga onajon, buyuring. 

— Yakka-yu yagona niyatim Hajga borib payg‘ambarimizning muborak ravzalarini ziyorat qilib kelsam, devdim... Nasib qilmaganga o‘xshaydi... 

— Onajon, niyat qilgan bo‘lsangiz, inshoollo ijobat bo‘lishini Yaratgandan so‘raymiz. Umid qilaylik, noumid shayton...

– Onajonimni umid shafoati oyoqqa turg‘azdi, – deydi do‘stim. – Haj ziyoratiga hujjat tayyorlab, volidamni Makkai munavvaraga aravachada olib bordim. Onam haj ziyoratlarini ado qilib, sovg‘a-salomlar olib qadrdon yurtimizga o‘z oyoqlari bilan yurib qaytdilar. U kishi hali ham o‘g‘il-qiz, nevara-chevaralari davrasida piri badavlat bo‘lib, keksalik gashtini suryaptilar. 

Lojaram, buyuk alloma Xoja Ubaydulloh Ahrori Vali hazratlari aytganlaridek, inson hatto olgan har bir nafasi uchun ham javob berishi kerak. Har bir a’molning, har bir amalning hisob-kitobi bor bu dunyoda. 

Mustaqillik yillarida o‘zini-o‘zi boshqarish idorasi, haqiqiy demokratiya darsxonasi sifatida mahallaning huquq va vakolatlari kengaytirildi, davlatchiligimiz tarixida birinchi marta «mahalla» tushunchasi Konstitutsiyamizga kiritilib, uning jamiyat boshqaruvidagi o‘rni va maqomi qat’iy belgilab qo‘yildi. Mahalla boshqaruviga bu darajadagi e’tiborning sababi bitta: u ham bo‘lsa, insonning qadr-qimmatini joyiga qo‘yish, uni e’zozlash, kattaga hurmat, kichikka izzat kabi ezgu maqsadlarni o‘ziga jamlagan bu maskan tom ma’noda hayotbaxsh qadriyatlarimiz negizidir.

Ajdodlarimizning, ota-bobolarimizning bag‘rikengligi, yuksak ma’naviy fazilatlari tufayli ezgu maqsadlar, muqaddas va ulug‘ tushunchalar yurtimizda ustuvor va barqarordir. 

Yurtimizda ota-onani e’zozlash, farzandlarning kamolini ko‘rish xalq¬imizning hayot mazmunidir. Faqat bugina emas, asrlar davomida ahillik va totuvlik, milliy qadriyatlar hayotimizga singib ketgan. Keksa, nogiron, muhtoj insonlarning og‘irini yengil qilish, voyaga yetmagan, boquvchisini yo‘qotgan yoshlarga mehr-muruvvat ko‘rsatish, yaxshi-yomon kunlarda yelkama-elka turish kabi xalqimizga xos urf-odat va an’analar o‘zbekona hayotimizning mezonidir.

Gapni muxtasar qiladigan bo‘lsak, ulug‘ ishlar kichik ezguliklardan boshlanadi. Xalqimizga qarang, tanimasa ham ko‘cha-ko‘yda bir-biriga qo‘lini ko‘ksiga qo‘yib salom berib o‘tadi, mehr-muruvvat ko‘rsatadi, yoshlarning odob-axloqiga havas qilasan kishi. Shuning uchun ham bizdagi hurmat-ehtirom, mehr-oqibat zamirida boqiy qadriyatlar mujassam.

 

Nurullo OSTONOV,

jurnalist

 

TINCHLIK VA DO‘STLIK TARANNUMI

Dunyo tamaddunining tamal toshi qo‘yilgan va uning rivojiga ulkan hissa qo‘shgan shaharlar orasida Samarqand alohida ajralib turadi. Buyuk Ipak yo‘li chorrahasida joylashgan azim shaharning noyob me’morchilik an’analari asosida barpo etilgan inshootlari, zamonaviylik va tarixiylik uyg‘unlashgan bugungi qiyofasi jahon ahlini hayratga solib kelmoqda. Sharq gavhari deya ulug‘lanadigan bu qadim go‘sha UNESKOning Jahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan. Sharq va G‘arb madaniyatlari ushbu zaminda o‘zaro tutashgan va bir-birini boyitgan. Shu bois “G‘arbda – Rim, Sharqda – Samarqand” deb nom qozongani bejiz emas.

 Nodir yodgorliklardan biri Registon maydoni go‘yo shaharning yuragiga o‘xshaydi. Uning yog‘dusi hududni yoritib, hayot chashmasini jilolantirib turadi. Ushbu maydonda har ikki yilda bir marotaba o‘tkazib kelinayotgan “Sharq taronalari” xalqaro musiqa festivali dunyo xalqlarining azaliy qadriyatlari tarannumi bo‘lib yangraydi. Ha, endilikda ushbu muazzam shahar markazida Sharq taronalariga jahon musiqasi jo‘r bo‘layotir. YuNYeSKO shafeligida o‘tkazilib kelinayotgan mazkur festivalning nufuzi yildan-yilga oshib bormoqda. Xalqaro festivallar ko‘p, lekin ularning umri, mavqei bir xil emas. “Sharq taronalari” esa muntazamligi, buyuk maqsadlarni mujassamlashtirgani bilan tobora dunyo xalqlari, jahon jamoatchiligi e’tiborini tortmoqda. Milliy musiqa san’atida erishilgan yutuqlarni keng ommaga tatbiq etish, millatlar madaniyati va an’analarini asrash va rivojlantirish, sozandalik va xonandalik yo‘nalishidagi iqtidorli yoshlarni qo‘llab-quvvatlash, xalqaro ijodiy aloqalarni kengaytirish, tinchlik, do‘stlik va o‘zaro bag‘rikeng­lik g‘oyalarini targ‘ib qilish festivalning asosiy maqsadidir. Prezidentimiz tashabbusi bilan tashkil etilgan mazkur fes­tival Istiqlol bayrami arafasida o‘tkazilishida ham katta ma’no bor.

 1997 yilda birinchi marotaba o‘tkazilgan xalqaro musiqa festivaliga 31 davlatdan guruhlar va ijrochilar tashrif buyurgan bo‘lsa, 2013 yilda to‘qqizinchi bor o‘tkazilgan tadbirda 53 davlat vakillari qatnashdi. Joriy yil 25-30 avgust kunlari o‘ninchi fes­tival o‘tkaziladi va unda 60 dan ziyod mamlakat vakillari qatnashish istagini bildirgan.

 Ha, ushbu xalqaro madaniy tadbir dunyo xalqlari madaniyatini birlashtirgan, san’atkorlarning o‘zaro tajriba almashishiga sharoit yaratgan jahondagi eng nufuzli san’at forumiga aylandi. Uning yana bir ahamiyatli tomoni, festival doirasida ilmiy konferentsiya ham o‘tkazib kelinmoqda. Unda dunyo­ning mashhur san’atkorlari bilan birga, san’atshunos olimlari qatnashadi va fikr, tajriba almashish imkoniga ega bo‘ladi. Bu yilgi ilmiy-nazariy anjuman “Sharq xalqlari musiqa madaniyatining mushtarakligi” mavzuida o‘tkaziladi. Undan maqsad Sharq an’anaviy musiqasi rivoji bosqichlarini har tomonlama o‘rganish, qadimiy Sharq tamaddunining jahon madaniyatiga qo‘shgan hissasini namoyon etishdir. Konferentsiyada 15 davlatdan 20 dan ortiq olim qatnashishi kutilmoqda. Ho­zir­ga qadar Germaniya, Chexiya, Slovakiya, Niderlandiya, Eron, Iroq, O‘mon kabi o‘nlab mamlakatlar mutaxassislari konferentsiya uchun ma’ruzalar matnlarini yubormoqda. Festival boshlanadigan kungacha ma’ruzalarni to‘plab, chop ettirish rejalashtirilgan. 

 – Ayni paytda X xalqaro musiqa festivaliga tayyorgarlik ishlari reja asosida olib borilyapti, – deydi festival ijrochi direktori To‘rabek Mahmudov yaqinda bo‘lib o‘tgan matbuot anjumanida. – Registon maydonidagi sahnada san’atkorlar va tomoshabinlar uchun yanada qulay sharoit yaratilmoqda. Mehmonlar kutib olinadigan Toshkent va Samarqandda obodonlashtirish ishlari qizg‘in davom etyapti. Ishtirokchilar joylashadigan mehmonxonalar hamda Ulug‘bek madrasasi, muzeylarda festivalga oid fotosuratlar, milliy musiqa asboblari, tarixiy liboslar, tasviriy va amaliy san’at asarlari, milliy hunarmandchilik mahsulotlari ko‘rgazmasini tashkil etish ko‘zda tutilgan. 20 avgustdan boshlab mehmonlar kutib olinadi va ular uchun sayohatlar, madaniy tadbirlar uyushtiriladi. Shu bilan birga, ular viloyat va tumanlarda o‘z dasturlarini namoyish etishlari, yosh ijodkorlar uchun mahorat darslarini o‘tkazishlari mo‘ljallanmoqda.

 Anjumanda jurnalistlar o‘zlarini qiziqtirgan ko‘plab savollarga javob olishdi.

 – Ishtirokchilarni baholashda bir qator mezonlarga amal qilinadi, – deydi festival hay’ati a’zosi, O‘zbekiston xalq artisti Munojot Yo‘lchieva savollarga javoban. – Avvalo, milliyligi, ovoz diapozoni, ijro mahorati baholanadi. Noyob ovoz va yangi janrlar ham e’tiborga olinadi. Joriy yilda to‘qqiz davlat vakillaridan iborat hay’at a’zolari ish olib borishi kutilmoqda.

 Festivalda turli xal­qaro tashkilot vakillari muntazam ishtirok etib kelayotgani uning nufuzi, dovrug‘i naqadar yuksalganiga yana bir misoldir. 2013 yilda YuNYeSKO Bosh direktori Irina Bokova, Xalq­aro madaniyat va san’at uyushmasi bosh kotibi Kuo Li Min, Xalqaro folklor ijodiyoti tashkiloti bosh kotibi Mun Xyung Suk, Osiyo xalqaro san’at festivallari uyushmasi raisi Chen Shenglay, Koreya Resrublikasi prezidentining madaniyat va san’at siyosati masalalari bo‘yicha maslahatchisi Xyung Van Li ishtirok etdi. Shuningdek, jahonga mashhur san’atkorlar tashrifi ham tadbirga yanada ko‘tarinki ruh va fayz bag‘ishlamoqda. Jumladan, 2011 yilgi tadbirning ochilish marosimida Al Bano Karrizi qatnashgan bo‘lsa, joriy yilda Raymond Paulos tashrifi kutilayotir.

— Nufuzli anjumanni keng yoritish maqsadida veb-sayt tashkil etilgan va hozircha olti tilda materiallar joylashtirilmoqda, – deydi festival matbuot xizmati rahbari Safar Ostonov. – Bu yil ma’lumotlarni o‘n ikki tilda saytga joylashtirish taklifi kiritilgan. Albatta, keyinchalik buni amalga oshirishni rejalashtirib turibmiz. Samar­qandda bosh matbuot markazi ish olib boradi. Bu yilgi festivalni yoritish ishlarida qatnashadigan jurnalistlarga bir qator qulayliklar yaratishni mo‘ljallab turibmiz. Hamkasblarimiz faqat asosiy jarayonni emas, balki sahna orti faoliyati, turli davlatlar vakillarining o‘zaro munosabatlari, hamkorligi to‘g‘risida ham alohida to‘xtalishlari lozim. Masalan, urush holatidagi mamlakatlar san’atkorlari hamjihatlikda chiqishlar qilishi mumkin. Bu esa festival g‘oyasiga monand tinchlik va do‘stlik tarannumi ekaniga kengroq izoh berib o‘tilsa, maqsadga muvofiq bo‘lardi.

Darvoqe, Yurtboshimiz ta’biri bilan aytganda, bu festival biz yashayotgan bugungi notinch va o‘ta murakkab zamonda turli millat va xalqlar o‘rtasida hamkorlik rishtalarini mustahkamlash, hayotbaxsh musiqa ohanglari orqali odamlar qalbida ezgu insoniy tuyg‘ularni uyg‘otish, mushtarak tomirlarni bir-biriga payvand etish kabi olijanob maqsadlarga xizmat qilishi bilan alohida e’tiborga sazovor.

Ha, tinch elga to‘ylar-bayramlar yarashadi, musiqa avj pardalarda kuylanadi. Hademay, yana azim Samar­qand osmonida turli xalqlarning jo‘r ovozi mushaklar misol yog‘du sochib, ko‘zlarni qamashtiradi, dillarni ravshan qiladi.

Xolida FAYZIYEVA,

“Hurriyat” muxbiri

MILLIY O‘YINLAR VA MILLIY TARBIYA

Navro‘z shodiyonalarini qishloqda, qir-adirlar bag‘rida kutib olishning zavqi boshqacha. Ayniqsa, ushbu ayyomda o‘ynaladigan milliy o‘yinlarimizda o‘zgacha fayz, mantiq bor. Chillak, qoqma (quvlashmachoq), arqon tortish, ko‘pkari kabi o‘yinlar bolalarda jamoa uchun qayg‘urish, iroda, mardlik, jasurlik tuyg‘ularini tarbiyalasa, to‘ptosh, halinchak uchish kabi o‘yinlar qizlarning bo‘sh vaqtlarini mazmunli o‘tkazishlariga yordam beradi.

Ota-bobolarimiz bu o‘yinlarni bejiz o‘ylab topishmagan. Besh-o‘n nafardan bo‘lib, ikki jamoaga bo‘linib o‘ynaladigan qoqma bolalardan chaqqonlik, epchillikni talab qiladi. U o‘ziga xos yugurish (engil atletika) musobaqasidir. Bir jamoa a’zolari qochadi, ikkinchi jamoa vakillari ularni tutib olishga harakat qiladi. Raqib jamoa a’zosini tutib olish uchun, unga yetib borib, yelkasiga qo‘l bilan shappatilab-qoqib qo‘yilsa kifoya. Yelkasiga qoqilgan «raqib» bola tutilgan hisoblanadi va jamoadoshlari ham «ushlangunga» qadar o‘yindan chiqib turadi. Shu tariqa raqib jamoaning boshqa a’zolari ham tutilgach, endi birinchi g‘olib jamoa qochadi. Shu tariqa bolalar yugurib, chiniqadilar. Raqibni tutish uchun jon-jahdi bilan birgalashib harakatlanganda, ularda jamoaviylik ko‘nikmasi shakllanadi. Qarang, juda oddiy o‘yin, ammo uning foydasi beqiyos. Yana bir ijobiy jihati shuki, bu o‘yinda bolalar (odamlar) bir-birlarini qiynamaydi, ozor bermaydi. Unda hech kim jarohat ham olmaydi. Aksincha, mana shunday o‘yinlarda toblangan bola ertaga jismonan baquvvat, ruhan tetik bo‘lib ulg‘ayadi. Ko‘pkari, arqon tortish musobaqalari haqida ham shunday deyish mumkin. Ular yosh avlodda tantilik, mardlik fazilatlarini kamol toptiradi. «Chavandoz» filmidagi personajlardan birining gapi esingizdami: «Sizda tantilik oz, Beshimboy!» deydi u salbiy qahramonga qarata. Beshimning aksi bo‘lgan Toshmurod polvon haqiqiy tantilik, mardlik timsoli. U bolaligidan chavandoz. To‘g‘ri, Beshim ham yoshligidan ot chopadi. Biroq uning qalbi unchalik toza bo‘lmagani, ozroq hasadgo‘yligi bois, ko‘pincha Toshmuroddan ortda qolib yuradi. Aslida, uning ham qalbi tantilikdan butunlay begona emas. Buni film oxirida Toshmurod bilan qo‘l berishganida ko‘rish mumkin. Bu ham bo‘lsa, xalqimizning ko‘p ming yillik tarixga ega milliy sport turi — ko‘pkarining yigitlarda or-nomus, g‘ayrat-shijoat, javonmardlik fazilatlarini tarbiyalashga xizmat qiluvchi jihatlaridandir. Chindan ham, aslida eng kuchli, irodali insongina ko‘ngli keng, tanti bo‘la oladi, hayotda ham sportdagi kabi mardligini ko‘rsatadi.

Shularni mulohaza qilarkanman, bugungi ayrim tengdoshlarim, uka-singillarimda ko‘zga tashlanayotgan qusurlardan afsuslanaman. Masalan, jamoat transportlarida o‘zini nojo‘ya tutadigan yigit-qizlarni oling. Kunda-kunora shundaylarga duch kelib turasiz. Ayrimlari o‘ta andishasiz, yuzing-ko‘zing demay, hatto otasi yoki bobosi tengi kishilarga gap qaytaradi, hatto yoqalashishga tayyor. «Ustidagi kiyimiga qaraganda o‘ziga to‘q oila farzandiga o‘xshaydi, afsus, shunday chiroyli kiyim-bosh olib bergan ota-ona tuzukroq tarbiya bermabdi-da! Jamoat joyda o‘zingni tutishni o‘rgan, odobli bo‘l, kattalarni hurmat qil, tarbiyasiz bolalarga o‘xshab meni sharmanda qilma, deya saboq bermabdi-da», deb o‘ylaysiz. Men bo‘lsam, hali o‘n to‘rt-o‘n besh yashar o‘smir, nari borsa, yigirma-yigirma ikki yoshlardagi shunday yigit-qizlarning nihoyatda tajang (mabodo tuflisiga kimdir oyog‘i bilan tegib ketsa, chumchuqday chirillaydi!), asabiy («Ichkariroqqa suril, bolam» deyishsa, o‘zini haqoratlangandek his qilib, bobillaydi) ekanini ko‘rib, bularning bo‘sh vaqti xiyobonlarda yoki internet-kafelarda, kinoteatrlarning qorong‘i, xilvat burchaklarida o‘tayapti-da, ichi torligi shundan bo‘lsa kerak, deb o‘zimcha mulohaza qilaman. Ular keng dalada ot chopganda, qoqma o‘ynaganda, kurash tushib katta bo‘lganda bunday qilmasdi, deb ishonaman.

Ha, milliy o‘yinlarimizning tarbiyaviy ahamiyati bisyor. Ammo ularning boshqa xususiyati ham yo‘q emas. Milliy o‘yinlar millatni, xalqni dunyoga mashhur qilishi ham mumkin. Mana, o‘zbek kurashini oling. Uning insonni halollikka, mardlikka chorlovchi jihati necha-necha xalqlarni o‘ziga maftun etdi. Ba’zi sport turlariga o‘xshab, unda raqiblar bir-birining burnini qonatmaydi, tahqirlamaydi, jismonan ozor bermaydi. U haqiqiy insoniy his-tuyg‘ularni tarbiyalaydi. Ko‘pkari ham shunday, bugun ot sportining qanday rivojlanayotganiga bir qarang.

Millionlab insonlarning sevimli sport turi bo‘lmish futbol ham aslida bir xalqning milliy o‘yini, aslida. U ham xuddi bizning kurashimiz singari o‘zining go‘zalligi, maftunkorligi bilan dunyoni zabt etdi.

Ha, milliy o‘yinlar haqida qancha gapirsak, ozdek tuyuladi. Bugun shaharlarimizda barpo etilgan bolalar maydonchalarini ko‘rib ko‘z quvonadi. Ularda shodon qiyqirib o‘ynayotgan bolakaylarga ota-onalari milliy o‘yinlarimizni ham o‘rgatishsa, nur ustiga nur bo‘lardi. Bolaligidan milliy o‘yinlar o‘ynab, qalbi pokiza hislarga oshno bo‘lib ulg‘aygach, o‘smirlik damlari ham mazmunli, qiziqarliroq o‘tarmidi. Har holda shafqatsizlik targ‘ib qilingan, ruhiyatni buzishgagina yaraydigan bir tiyinga qimmat ko‘pgina kompyuter o‘yinlaridan ko‘ra insonni harakatga undaydigan, jismoniy va ma’nan kamolotiga xizmat qiladigan milliy o‘yinlarimiz yuz ming chandon afzalroqdir.

 

Muhammadsodiq TO‘RAYEV,

 O‘zDJTU talabasi

GULLAR XAZONGA AYLANMASIN!

Hadisda aytilishicha, kimda-kim qizlarini yaxshi tarbiyalab, iymon-e’tiqodli, odobli, hayoli qilib kamolga yetkazsa, saodatga erishar ekan. Bu hikmatning ma’nosi juda keng va teran. Buni qiz o‘stirganlar juda yaxshi biladi. Qiz bola qalbi ham, vujudi ham nozik, gul misoli bir xilqat bo‘ladi. Shu boisdir, qiz tarbiyasi uchun juda katta mukofot — ikki dunyo saodati va’da qilingan. Ushbu hikmatga hamohang tarzda xalqimiz «qizalog‘im — oq qandim» deydi. Oq qandga biror kichkina dog‘, chang-g‘ubor qo‘nsa ham darhol bilinadi, shuning uchun uni ehtiyotlab saqlaydilar... Qiz bola ham shunday, ota-ona, aka-ukalari bag‘rida «oq qanddek» avaylanadi. Uning sha’ni — ota-onaning sha’ni, oilaning sha’ni hisoblanadi.

— Qiz bola — birovning xasmi, — deyishadi. — Ishqilib, eson-omon egasiga uzataylik-da...

Afsuski, keyingi yillarda ayrim ota-onalarning bu masalada shoshma-shosharlik bilan ish tutishlari ko‘p kuzatilayotir. Bo‘yi o‘zlari barobar bo‘lgan zahoti uni tezroq kuyovga berish tadorigini ko‘rishayotir. Ana shunday holatlarni ko‘rganda beixtiyor o‘yga cho‘masan: «Nahotki, ota-onalar o‘z jigarbandlariga shunday hayotni ravo ko‘rsa! Axir, hali endi o‘n olti-o‘n yetti bahorni ko‘rib-ko‘rmagan bu g‘o‘r qizaloq, oila atalmish ulkan qo‘rg‘on bekaligiga qanday tayyor bo‘lsin? Bo‘yi yetdi degani, bu hali farzand oq-qorani tanidi, voyaga yetdi degani emas-ku! Eh-he, oldinda qancha sinovlar, bekalik, onalik mas’uliyati bor...»

Navoiy industrial-iqtisodiyot kollejida o‘tkazilgan uchrashuv-muloqot ushbu dolzarb muammoga bag‘ishlandi. Unda kollej pedagogik jamoasi, o‘quvchilar, ota-onalar, tibbiyot mutaxassislari, diniy-ma’rifiy tashkilotlar vakillari ishtirok etdi.

Tadbirda kollejning ma’naviyat va ma’rifat ishlari bo‘yicha direktor o‘rinbosari Ismoil Safarov o‘quvchi qizlarga yaxshi ta’lim va tarbiya berish bilan birga ularning reproduktiv salomatligiga yanada ko‘proq e’tibor qaratish, buning uchun esa kollej bilan diniy-ma’rifiy tashkilotlar, tibbiyot muassasalari, mahalla faollari, xotin-qizlar qo‘mitasi va ota-onalar o‘zaro hamkor va hamjihatlikda faoliyat olib borishi lozimligini ta’kidladi. Shundan so‘ng so‘z tibbiyot va diniy-ma’rifiy tashkilotlar vakillariga berildi.

— Ota-onalar nima qilsa, farzandlarining baxtini o‘ylab qiladi, — deydi Navoiy shahar ko‘p tarmoqli markaziy poliklinikasi akusher-ginekologi Roziya Xolbo‘tayeva. — Xususan, qizlarining kelajakda bir oilaning baxtli bekasi bo‘lishini istashadi. Ammo tashvishlanarlisi shundaki, erta turmushga uzatilayotgan qizlarning aksariyatida reproduktiv salomatlik va kelinlik, ayollik mas’uliyati borasidagi bilim darajalari ancha sust. Bu tabiiy, albatta. Onalar qizlariga asosan, o‘smirligidan katta hayot tarbiyasini bera boshlaydi. Oila nima, unda ayolning vazifasi nimalardan iborat, farzand qanday dunyoga keladi, uni unib-o‘stirish mas’uliyati kabi muhim hayotiy tushunchalardan saboq beradi. Bu bir kunda yoki hatto bir yilda beriladigan saboq emas. Yillar davomida o‘rgatiladigan hayot darsidir. Afsuski, mana shu «maktab»da to‘liq bilim ololmay uzatilayotgan, kechiring-u, ota-onalarning o‘z qo‘llari bilan katta hayotga «uloqtirilayotgan» qizlarimiz juda ko‘p. Ular nima qilsin? Hali o‘spirin yoshda, orzu-havaslar qalbida jo‘sh urayotgan pallada hissiyotga berilib, turmushga chiqishga rozilik berib yuborishlarini tushunsa bo‘ladi. Biroq aql-hushini yig‘ib olgan, hayotning past-balandini ko‘rgan kattalar-chi? Nahotki, bunga befarq qarab tursalar?

Reproduktiv salomatlik bu — oilada farzand dunyoga kelishi, onaning va tug‘ilajak bolaning salomatligi uchun maqbul shart-sharoitlarni yaratish degani.

To‘liq kamolga yetib ulgurmagan qizlarning barvaqt homilador bo‘lishlari ko‘pgina salbiy oqibatlarni yuzaga keltirishi mumkin. Chunki hali o‘zi o‘sish pallasidagi yosh organizm bu bilan zo‘riqadi, oqibatda esa turli kasalliklarga duchor bo‘ladi. Shuning uchun ham qizlarimiz avvalo oilada va sog‘lom muhit hukmronlik qilayotgan ta’lim-tarbiya maskanida ma’naviy-ma’rifiy bilimlar bilan mushtarak holda tibbiy-axloqiy ma’lumotga ham to‘laqonli ega bo‘lishlari va muntazam rioya etishlari lozimdir.

So‘zni Navoiy shahar 1-poliklinika terapevt shifokori Kenjagul Yusupova davom ettirdi, uning mulohazalari ham yig‘ilganlarni befarq qoldirmadi. Shifokor bo‘lajak onalar — qizlarimizning o‘zlari ham sog‘lom bo‘lib, kelajakda sog‘lom zurriyodni dunyoga keltirishlari uchun nafaqat tibbiy-reproduktiv bilimlarga ega bo‘lishi, balki oddiygina kiyinish madaniyatiga ham rioya qilishi katta ahamiyatga ega ekanini ta’kidladi.

— Yoshlarimiz ongi-shuuri o‘zlari ulg‘aygan oila ta’siri doirasida rivojlanadi. Xalqimiz bejiz “qush uyasida ko‘rganini qiladi” demagan. Reproduktiv salomatlikning susayishiga, xususan, xotin-qizlarning ekstrgenital (ichki a’zo) va genital kasalliklarga chalinishiga noxush ekologik va ijtimoiy omillarning mavjudligidan tashqari, qizlarning badanni siqib turuvchi, izg‘irinli kunlarda ham o‘zini ko‘z-ko‘zlash uchun yupun kiyimlar kiyishlari ham sabab bo‘ladi, — deydi K.Yusupova. — Sovuq kunlarda yengil kiyinish birinchidan, tos-chanoq suyagining rivojlanishiga salbiy ta’sir qilib, qon aylanishi va yurak ish faoliyatining buzilishiga olib keladi. Ikkinchidan, bu bilan qarama-qarshi jins vakillarining ortiqcha e’tiborini tortishga olib keladi. Bu esa qizlik, ayollik sha’niga sira to‘g‘ri kelmaydi. Tarbiyasi yaxshi qizlar, avvalo, puxta bilim egallashga intiladi, kiyinishi, xulqi-odobi o‘z o‘rnida bo‘ladi, asosiysi salomatligi mustahkam bo‘lib, kelgusida undan sog‘lom farzandlar tug‘iladi.

Shifokorning so‘zlarini quvvatlar ekan, Navoiy viloyat imom-xatibining xotin-qizlar ishlari bo‘yicha o‘rinbosari Gulchehra Sobirova haqiqatdan ham, qiz bolaning jismonan sog‘lom bo‘lishi uning axloqiy sifatlariga ko‘p jihatdan bog‘liq ekanini ta’kidladi.

— Bugun ayrim nodon kimsalar tomonidan «zamonaviylik» deya niqoblanayotgan ochiq-sochiq kiyinish odati farzandlarimiz tarbiyasiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda, — dedi G.Sobirova. — Avvalo, har bir ota-ona o‘g‘il-qizlarining xulqu odobiga jiddiy e’tibor qaratishlarini iltimos qilgan bo‘lardim. Uyida qanday, bilmadim-u, ammo ko‘cha-ko‘yda, ta’lim muassasalarida hech kimni nazar-pisand qilmaydigan yoshlarni ko‘rib xafa bo‘lishingni ham, achinishingni ham bilmaysan. Nima, o‘qituvchilar yoki ota-onalar bolalarni shunchalik erkalatib yubordimi? Yoki biz, atrofdagi kattalar, mahalla-ko‘y loqaydlik kasaliga chalinganmizmi? Bu masalalarga ham jiddiy e’tibor qaratishimiz shart.

Uchrashuvda ota-onalar ham o‘z fikrlarini bildirdilar. Samimiy ruhda o‘tgan muloqotdan yig‘ilganlar tegishli xulosa chiqarganlariga ishonamiz.

 

Shafoat JO‘RAQULOVA

Navoiy viloyati

  • So'ngi yangiliklar
  • Ko'p o'qilgan

RASMIY SAYTLAR

REKLAMA

REKLAMA

 

 

 

 

 

 

Kalendar

May 2018
S M T W T F S
1 2 3 4 5
6 7 8 9 10 11 12
13 14 15 16 17 18 19
20 21 22 23 24 25 26
27 28 29 30 31

.