DUNYO VOQEALARIGA UYG‘OQ SHUUR BILAN

Qarshingizda turgan bolakayni suratga tushirib ko‘ring-a... U sizga qarab shiringina kuladi, ko‘zchalarida quvonch porlaydi. Jajji qo‘lchalarini cho‘zib  fotoapparatingizga intiladi...

 Butun dunyo bolalari shunday bo‘lsa edi...

Read more...

“QISQA VA LO‘NDA BO‘LSIN!”

Oqdaryo tumanida endilikda so‘lim bir maskan bor. Aytishlaricha, Qorabotir deb nomlangan o‘sha qishloqda ishq va vafoning afsonaviy qahramonlari — Tohir va Zuhraning qabri mavjud ekan. Ushbu maskan tuman ahlining mehnati bilan endilikda so‘lim go‘shaga, obod ziyoratgohga aylandi.

Read more...

OAVDA DIZAYN — MUHIM OMIL

Gazeta chop etib, uni mushtariylar qo‘liga yetkazib berish nihoyatda mashaqqatli yumush. Mahsulotingiz risoladagidek bo‘lmasa uni omma qabul qilmaydi. Buning uchun esa tahririyat xodimlari bir tanu bir jon bo‘lib, bor mahorati, iste’dodini ishga solib ijod qilishlari zarur. Ayniqsa, bu jarayonda maqolalarni sahifaga joylab, ko‘rkam dizayn yaratuvchi, oson o‘qiladigan “shrift”lardan foydalanib, mavzuga mos suratlar bilan materiallarga “jon kirituvchi” dizaynerlarning ham mehnati salmoqlidir.

Bir qarashda ular ijodkorga o‘xshamaydi, dizaynerlik qilish uchun kompyuter dasturlari to‘g‘risidagi bilim va undan foydalanish mahorati bo‘lsa, yetarlidek. Aslida esa, buning o‘zi kamlik qiladi, dizaynerlarda nozik estetik did, keng tafakkur, ijodkorlik qobiliyati ham bo‘lishi zarur. Chunki, “dizayn” so‘zining lug‘aviy ma’nosi ham (inglizcha “chizmoq”, “badiiy loyihalamoq”) bu kasb egalari badiiylik, go‘zallik bilan hamnafas insonlar ekanini bildiradi.

Axborot kommunikatsion texnologiyalari rivojlanishi, gazeta sahifalashda yangi dasturlar — peyjmeker, korol, fotoshop paydo bo‘lishi natijasida “zamonaviy dizayn” tushunchasi yuzaga keldi. Internet, televidenie kabi zamonaviy axborot vositalari taraqqiyoti auditoriyaning bosma nashrlarga qo‘yadigan talabini ham kuchaytirdi. Endi kishilar gazeta sahifalaridagi maqolalarning saviyasi, originalligi bilan birga uning dizayni, rasmlar joylashuvi, matnning o‘qish uchun qulayligi, ranglaru shriftlarga ham alohida e’tibor qaratishmoqda. Xo‘sh, bugungi zamonaviy dizayn qanday bo‘lishi kerak? Bu sohada qo‘llanayotgan qanday innovatsion g‘oyalar, zamonaviy tendentsiyalar jahon tajribasida o‘zini oqlayapti? Xalqaro auditoriyaning talabi qanday? 

Zamonaviy xorijiy bosma nashrlarni kuzatar ekanmiz, ular auditoriya talablarini inobatga olgan holda televidenie, internet bilan teng raqobat qila olishi uchun yangi innovatsion g‘oyalar, zamonaviy tendensiyalardan foydalanilayotganini ko‘ramiz. Shulardan biri gazetalarda infografika, diagramma, jadvalli ma’lumotlarni taqdim etishdir. Bularni ma’lum sohaga ixtisoslashgan Rossiyaning “RBK” va Amerikaning “Financial Times” nashrlarida kuzatishimiz mumkin. Bu usul ma’lumotlarni hamma uchun tushunarli, ortiqcha so‘zlardan holi hamda  qiziqarli tasvirlar bilan yetkazib berish imkonini yaratadi. Katta hajmli, faktlarga boy materiallar mazmunini to‘ldirish maqsadida grafik ma’lumotlarni berish, asosiy faktlarni ajratib ko‘rsatish samarali usul hisoblanadi. Yana bir usul — havodan foydalanish, gazeta tilida bu usul “oqlashtirish”, deb ataladi. Sarlavha va matnlar, ular orasidagi materiallarning mag‘zini ochib beruvchi jumlalarni ramka, chiziqlar bilan emas oddiygina bo‘shliq(vozdux) orqali ajratib ko‘rsatishdir. 2009 yilda “The best design” tanlovida birinchi o‘rinni egallagan “Aktsiya” gazetasi bu usuldan keng foydalanadi. Bir qarashda bu dizayn oddiy tuyuladi, lekin undagi kichkina detallarda ham katta mehnat yotganiga guvoh bo‘lasiz. Hindistondagi “Daily Times”, Rossiyadagi “Kommersant”, “Novыe izvestiya” kabi nashrlar sarlavhalarni ko‘zga tashlanadigan katta shriftlarda beradi. Asosiy sarlavha ostida esa maqola mazmunini ochib beruvchi tagsarlavhalar qo‘yiladi. Bunday sarlavhalar mushtariy e’tiborini tortadi, tagsarlavhalar orqali maqola mazmuni haqida ilk taassurotlarga ega bo‘lgan holda, o‘quvchi uni o‘qishi yoki o‘qimasligi mumkin. Individuallik mushtariylarni o‘ziga jalb etish va nashrning boshqa gazetalardan ajralib turishini ta’minlaydi. Ko‘pgina nashrlar bunga o‘ziga xos rang yaratish, yoki bir rangdan doimiy foydalanish orqali erishadi. Masalan, “Argumentы i faktы” qizil rangdan unumli foydalanadi. Yuqorida keltirilgan “Financial Times” gazetasi esa maxsus pushti rangdagi qog‘ozlarda nashr etiladi. Qarabsizki, u sotuv rastalarida boshqa gazetalardan ajralib turadi. Mashhur gazetalardan yana biri “New York Times” XIX asrdan beri gazeta nomining shriftini o‘zgartirmaydi. Bu eski yozuv shrifti bo‘lganligi uchun boshqa nashrlar uni qo‘llamaydi. Mushtariylari minglab gazetalar orasidan nomining o‘zidanoq o‘z nashrini tanib oladi. Demak, ba’zi holatlarda qat’iy an’anaviylik ham mushtariylar soni va hurmatini oshiradi.

Maqola mazmuniga xos rasm tanlashning o‘zi ham bir mahorat. “Agar suratlar chin san’at asari bo‘lsa u sen haqingda so‘zlay boshlaydi”, deb bejiz aytishmagan. Ko‘pincha jarayonni tasvirlovchi suratlar qadrlanadi, ya’ni koptok ushlab turgan futbolchidan uni darvozaga yo‘llayotgan hujumchining surati ta’sirliroq, albatta. Jurnalistik tekshiruvlarga ixtisoslashgan “Sovershenno sekretno” nashrida voqeiy suratlar beriladi. Bunda tasvir orqali maqola mazmunidan mushtariy xabardor qilinadi.

Ko‘pgina nashrlarning yana bir muhim jihati suratlar hajmi katta qilib joylashtiriladi va maqola mazmuniga singishib ketadi. Gazetani qo‘liga olgan mushtariy, avvalo, undagi tasvirlarni tomosha qilishi sir emas. Shuning uchun mavzuga xos suratlarni topish va uni joylashtirish juda muhim.

Matbuotda, asosan, maqolalar saviyasiga katta e’tibor qaratiladi, chindan ham qanchalik chiroyli dizayn qilinmasin maqola o‘qishli bo‘lmasa bekor. Ammo gazeta dizayni mushtariylarda nashr to‘g‘risida ilk taassurotni berishini ham unutmaslik kerak. Shunday ekan, bu uning ommalashuvida birlamchi omildir.

 Sanjar ESHMURODOV 

“YOSH JURNALISTLAR KLUBI”DA

amaliy suhbat, munozara va xulosalar

Bugun yurtimizda yosh jurnalistlarga o‘z malakalarini oshirishi uchun katta imkoniyatlar yaratilmoqda. O‘quv muassasalarida, talabalar amaliyot o‘taydigan tahririyatlar qoshida “Mahorat maktablari” tashkil etilgan. Bundan maqsad iqtidorli yoshlarni aniqlash va rag‘batlantirish, ularda kasb malakalarini shakllantirishdir.

unisi quvonarliki, bu ishlar biror bir majburiyatsiz, tahririyatlarda xizmat qilayotgan ustoz jurnalistlarning tashabbusi bilan beg‘araz amalga oshirilmoqda. Masalan, O‘zbekiston Jurnalistlari ijodiy uyushmasi qoshida tashkil qilingan “Yosh jurnalistlar klubi”ning faoliyati ham buning yorqin dalilidir. O‘zbekiston Milliy va Jahon tillari universitetlarining jurnalistika fakultetlari talabalari, tahririyatlarda faoliyat ko‘rsatayotgan yosh jurnalistlar darsdan bo‘sh paytlarida ixtiyoriy ravishda mazkur klubda sohaga oid bahs va munozaralar olib borishadi, sohaning sir-sinoatlaridan xabardor bo‘lishadi.

Kuzatib borayotgan bo‘lsangiz, ushbu klubda faoliyat qizg‘in, bahs-munozaralar qaynoq. Talabalar o‘zlarini o‘ylantirayotgan masalada fikrini baralla aytadi. Mutaxassislar esa munosabat bildiradilar. Hayotiy tajribalari bilan o‘rtoqlashadi. Kasb sirlarini o‘rgatadi. Natijada esa istiqbolli rejalar tuziladi.

Xususan, to‘rtinchi fevral kuni klubning navbatdagi yig‘ilishiga taklif etilgan O‘zbekiston jurnalistlarini qayta tayyorlash markazi direktori Gulnora Bobojonova jurnalistikaning huquqiy asoslari haqida munozara uyushtirdi.

 

JURNALISTIK FAOLIYAT QONUN HIMOYASIDA

— Jurnalist o‘z huquqini bilishi, shunga monand harakat ham qilishi lozim. Qonun erkin fikr bayon qilish uchun qalqon vazifasini o‘taydi. Agar siz o‘zingizni himoya qila olmasangiz qanday qilib xalqning manfaatlari yo‘lida ishlashingiz mumkin?! — deydi tajribali jurnalist.

Bugungi kunda jurnalistning ezgulik yo‘lidagi har qanday harakati qonun bilan himoya qilinadi. Xususan, Bosh Qomusimiz – Konstitutsiyaning         67-moddasida shunday deyilgan: “Ommaviy axborot vositalari erkin va qonunga muvofiq ishlaydi. Ular axborotning to‘g‘riligi uchun belgilangan tartibda javobgardirlar. Senzuraga yo‘l qo‘yilmaydi”. OAV to‘g‘risidagi O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiya qoidalari, “Ommaviy axborot vositalari to‘g‘risida”, “Jurnalistik faoliyatni himoya qilish to‘g‘risida”, “Axborot olish kafolatlari va erkinligi to‘g‘risida” kabi qonunlarning qabul qilinishi jurnalistlarga qanot bermoqda. Xo‘sh, jurnalistlar bu huquqlarning barchasidan foydalanadimi? Sohaga endi qadam qo‘yayotgan yoshlarning bu haqida bilimi qay darajada? Bu gal “Yosh jurnalistlar klubi”da shu kabi savollar yuzasidan mulohaza yuritildi.

Bir paytlar davlat boshqaruv organlaridan ma’lumot olish juda mushkul edi. Ularning faoliyati iloji boricha oshkor etilmas, yopiq eshiklar ortida nimalar bo‘layotganini ko‘pchilik bilmasdi. Tabiiyki, bunday muhit odamlarda loqaydlikni keltirib chiqarardi. Endi esa “Davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari faoliyatining ochiqligi to‘g‘risidagi qonun” qabul qilinishi munosabati bilan mavjud muammolarni bartaraf etish imkoniyati paydo bo‘ldi.

Mashg‘ulot davomida — nima deb o‘ylaysiz, jurnalistik faoliyat nega buncha qattiq himoya qilinadi? Nega aynan jurnalistlarni himoya qilish uchun bir qator qonunlar qabul qilingan? kabi savollarga birgalikda javob izlandi. Hamma turli fikrda. Gulnora Bobojonovaning o‘zi bu savollarga javobni oydinlashtirdi:

— “Qachonki, xalqning ovozi bo‘lgan jurnalistlar xolis bo‘lsa, jamiyat hayotini erkin yorita olsa, shundagina haqiqiy fuqarolik jamiyatini qurgan bo‘lamiz. Jinoyatchilik, o‘g‘irligu aldov yo‘li bilan yetkazilayotgan zararlar haqida ochiq-oydin aytilmasa, bu illatlar hech qachon yo‘qolmaydi. Matbuot jamoatchilikni ana shunday illatlarga qarshi kurashishga chorlaydi. Ijtimoiy sheriklik qaror topadi. Shuni chuqur his qilgan holda davlatimiz jurnalistik faoliyatni himoya qiladi”.

Boshqa sohalarda bo‘lgani kabi jurnalistikada ham odob-axloq qoidalari mujassam. Jurnalist rioya qilishi kerak bo‘lgan talablar qonun hujjatlarida o‘z aksini topgan. Bu haqida ham qizg‘in suhbat bo‘ldi. Talabalar o‘zlari tushunmagan qonunlarni, odob qoidalarining sharhini ustozdan so‘rashdi va tegishli javob olishdi.

Yoshlarning qiziqishlari ham, istaklari ham turlicha. Kimdir ekojurnalistikaga, kimdir harbiy jurnalistikaga, kimdir sport jurnalistikasiga, kimdir parlament jurnalistikasiga, yana kimdir teleradio jurnalistikaga, boshqasi esa internet jurnalistikaga qiziqadi. Klubda esa barcha ishlar rejalashtirilgan. U shunchaki faoliyat olib bormaydi. Yosh jurnalistlarning istaklariyu qiziqishlarini avval o‘rganib shunga monand mavzular atrofida fikr almashiniladi. Shuning uchun ham klub yoshlar talpinadigan maskanga aylanib ulgurdi. Xususan, klubda oltinchi fevral kuni o‘tkazilgan yana bir mashg‘ulot harbiy-vatanparvarlik mavzuida material tayyorlashga ixtisoslashgan jurnalistlar faoliyatiga bag‘ishlandi.

 

“HARBIY JURNALIST BO‘LMOQCHIMAN”

Vatanni sevish qanday bo‘lishini harbiylardan o‘rganish kerak. Ular kunu tun tinmay xalq tinchligi yo‘lida xizmat vazifalarini o‘taydilar. Ular bor ekan, yurtimiz tinch, osmonimiz musaffo. Qishni qish, yozni yoz demaydigan ko‘ksi qalqon harbiy akalarimiz bilan qancha faxrlansak arziydi. Shu jumladan, ularning hayotini yoritadigan jurnalistlarning ishlari ham tahsinga loyiq. O‘zbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligining markaziy matbuot organi — “Vatanparvar” gazetasi jamoasi bilan uchrashar ekanmiz, ko‘nglimizda bir ajib havas uyg‘ondi. Ularning egnidagi ko‘rkam liboslarning o‘zi yelkalaridagi mas’uliyatning naqadar zalvorli ekanini anglatadi.

— Harbiy-vatanparvarlik mavzuida material tayyorlashga ixtisoslashgan jurnalist bo‘lish oson emas. U insondan kuchli matonat, jasorat va fidoiylikni talab qiladi. Siz bor bilim va iqtidoringizni Vatan tinchligi yo‘lida xizmat qilayotgan mard o‘g‘lonlarning ibratli ishlarini xalqqa yetkazish uchun sarflaysiz. Bu esa, harbiy taomil va qoidalarni yaxshi bilmasdan amalga oshiriladigan ish emas, — deydi O‘zbekiston Jurnalistlari ijodiy uyushmasi qoshidagi “Harbiy-vatanparvarlik” Kengashi raisi, gazeta bosh muharriri, podpolkovnik Alijon Safarov, — Masalan, harbiy jurnalist lavha qahramonining jasoratli ishlarini shunday mohirlik bilan ifoda etsinki, unda uning vazifasiga sodiqligi, mahorati va vatanparvarligi to‘la aksini topsin.

Darhaqiqat, vatanparvar bo‘lish kerak, vatanni sevish lozim, xalq uchun xizmat qilish burchimiz, deb bot-bot takrorlashdan ko‘ra, Vatan uchun jon fido qiladigan insonlarning jasorati haqida yozilgan bitta maqola ming chandon ta’sirli bo‘ladi va boshqalarda ham vatanparvarlik hissini uyg‘otadi.

— Ushbu tahririyatga ishga birinchi bor kelganimda yangi bir dunyoga kirib qolgandek bo‘ldim. Bu yerda qat’iy intizom bor. Ushbu gazetaning muxbiriga aylanganimdan keyin o‘zimni harbiylardek his qila boshladim, — deydi gazeta muxbiri sifatida yaqinda ish boshlagan Aziz Norqulov, — Ha, ishimiz shuni talab qiladi. Muhimi, o‘z ishimdan mamnunman.

Bu so‘zlarni eshitib klub a’zolarida harbiy jurnalist bo‘lishdek istak uyg‘ondi. Bugun qurolli kuchlarimizning madaniyati ham, mahorati ham yuqori. Ular har tomonlama bilimga ega. Vatanning mohiyatini, unga xizmat qilishdek saodatni his qila oladilar. Ba’zi yurtlardagi kabi faqat o‘z manfaatlari uchun harakat qilmaydilar. Shu el, shu xalqning tinchligi uchun kerak bo‘lsa jon fido etadilar. Bugunning qahramonlari aynan ulardir. Klubdagi har bir yosh jurnalistning ko‘nglida  shunday fikrlar tug‘ilgan bo‘lsa ajab emas.

Harbiy jurnalist bo‘lishga nafaqat o‘g‘il bolalar, balki qizlar ham katta qiziqish bildirishadi. Bugun sohada shunday ayol jurnalistlar borki, ham oilasi farovon, ham o‘z vazifasini a’lo darajada bajaradi.

— Men harbiy jurnalistikaga doim qiziqib kelganman. Qalbimda vatanning mard o‘g‘lonlarini madh etishdek istak bor edi. Yuragimda jo‘sh urayotgan shijoat meni “Vatanparvar” gazetasiga yetaklab keldi. Bu yerda ish boshlaganim, egnimga mana bu libosni kiyishim, menga o‘zgacha g‘urur bag‘ishlaydi, — deydi muxbir kapitan Gulnora Hojimurodova, — Harbiy jurnalistikaning nozik qirralarini o‘rganganim sayin mahoratim oshib borayapti. Sohaga oid ilmiy adabiyotlarni o‘qib izlanaman. Natijada esa ko‘proq bilimga ega bo‘laman.

Ha, har bir sohaning o‘ziga xos xususiyatlari, qiyinchiliklari bo‘ladi. Kasbini sevgan inson esa hech narsaga qarab o‘tirmay faqat va faqat olg‘a intiladi.

Bu uchrashuv yosh jurnalistlarga shijoatli bo‘lish, ko‘zlangan maqsaddan qaytmaslik kerakligini, harbiy jurnalistikaning sirlarini, vatanga xizmat qilish saodati naqadar lazzatli ekanini o‘rgatdi. Talabalar o‘zlarini qiziqtirgan savollarga munosib va batafsil javob olib bilimlarini oshirishdi. O‘ylaymizki, bunday uchrashuvlar yoshlarning kelajakdagi faoliyatiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.

Klubning kelgusi mashg‘ulotlari haqida sizni xabardor etib boramiz.

 

Shohsanam KOMILOVA,

klub a’zosi

MA’NAVIY HAYOT CHASHMASI

Kitob o‘qish, umuman, mutolaa inson hayotiga zeb, go‘zallik, tarovat olib kiradi. Modomiki, o‘qishga tutinganingiz ma’naviy hayotimizga doir lavhalar bo‘lsa, ayricha e’tibor va ixlos bilan ko‘z yugurtirasiz.

Read more...

«YANGIYO`L»GA YANGI YO‘L TILAB

Toshkent viloyati Yangiyo‘l tumanining “Yangiyo`l” gazetasi 1930 yil 7 martdan chop etila boshlangan. Ko‘rinib turibdiki, tahririyat ko‘p yillik tajriba va o‘z an’analariga ega. Gazeta ayni paytda A3, sakkiz sahifadan iborat bichimda chop etilmoqda. Odatda to‘rtinchi, beshinchi sahifalari TV dasturlariga bag‘ishlanadi. Ushbu nashrni kuzatar ekanmiz, “Dolzarb mavzu”, “Nigoh”, “Ogohlik — davr talabi” kabi ruknlar ostida ogohlikka chaqiruvchi bir qancha materiallar e’lon qilinganidan bir  o‘quvchi sifatida ko‘nglimiz to‘ladi.

Read more...

GAZETA – HAYOT OYNASI

Narpay tumanida viloyat hokimligi hamda O‘zbekiston Jurnalistlari ijodiy uyushmasi viloyat bo‘limi hamkorligida «Bosma nashrlar tahririyati ishini tashkil etish» mavzuida seminar o‘tkazildi.

Viloyat, tuman va shahar gazetalari muharrirlari, bosmaxona direktorlari, Yozuvchilar uyushmasi a’zolari ishtirok etgan tadbirda O‘zbekiston Jurnalistlari ijodiy uyushmasi raisi o‘rinbosari O‘.Mirzayorov, uyushmaning viloyat bo‘limi raisi F.Toshev, Narpay tumani hokimi B.Yusupov bugungi globallashuv davri va tezkor axborot almashinuvi jarayonida ommaviy axborot vositalarida hayotni to‘laligicha aks ettirish nechog‘lik muhim ekanligi xususida so‘z yuritdi. Shuningdek, tahririyatlar «Davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari faoliyatining ochiqligi to‘g‘risida»gi qonun va shu kabi qonunchilik hujjatlarida belgilangan tamoyillar asosida faoliyat olib borishlari lozimligini ta’kidlashdi.

Read more...

ZAMON BILAN HAMQADAM NASHRLAR

Bugun dunyo axborotlar ummonida suzib yurgan kemaga o‘xshaydi. U to‘lqinlar ta’sirida goh o‘ng, goh so‘l tomon chayqalib turibdi. Turli axborot vositalari ummondan bir tomchi bo‘lib yashab qolishga, ulkan kema ahli diqqatini tortishga harakat qilmoqda. Vaqt charxpalagi esa ularni saralashdan to‘xtamaydi.

Ma’lumotlarga qaraganda, respublikamizda OAV soni 1400 dan ziyod. Shundan 300 tasi jurnal. Bosma ommaviy axborot vositalarining bu turi azaldan mazmun, shakl, dizayn jihatdan ustunlikka erishib kelgan. Shu o‘rinda ancha yo‘lni bosib o‘tgan “Guliston”, “Fan va turmush” jurnallarini esga olish kifoya.

Read more...

SO‘ZINGIZGA XARIDOR BORMI?

Jurnalist — jamiyatning ilg‘or kishisi. Buni jurnalistika fakultetida o‘qib yurgan kezlarimiz ustozlarimiz bot-bot qulog‘imizga quyishardi. Darhaqiqat, ilg‘or kishi sifatida xalq oldida so‘z ayta bilish, uning fikrini ifodalash, haqiqatni ob’ektiv tarzda yoritish jurnalistdan bilim va yuksak mahorat talab qiladi.

Read more...

OAV VA HUDUDIY DASTURLAR IJROSI

Xo‘sh, mahalliy hokimliklar tomonidan tasdiqlangan dasturlar joylarda qanday amalga oshirilmoqda? Ularning ijrosi ustidan jamoat nazorati nechog‘li yo‘lga qo‘yilgan? Dasturlarning ommaviy axborot vositalarida yoritilishi-chi? Bundan ko‘ngil to‘lyaptimi?

Samarqandda O‘zbekiston Jurnalistlari ijodiy uyushmasi, uning hududiy bo‘limi hamda viloyat hokimligi hamkorligida tashkil etilgan «Hududiy das­turlar ijrosi ustidan jamoatchilik nazoratini amalga oshirishda ommaviy axborot vositalarining o‘rni» mavzusida o‘tkazilgan seminarda shu kabi savollarga javob izlandi.

Read more...

SLENG — INTERNET SHEVASIMI?

yoxud uning adabiy til me’yorlariga ta’siri xususida

Ijtimoiy tarmoqlar mavzusi so‘nggi paytda matbuotda tez-tez tilga olinayotgan, muhokama qilinayotgan mavzulardan biri bo‘lib qoldi. Bu bejiz emas,albatta. Chunki mazkur tushunchaning mazmun-mohiyati, ahamiyati bilan umuman qiziqmaydigan, biroq bir vaqtning o‘zida ularning bir yoki bir nechtasining “asiriga” aylangan, virtual olamda maqsadsiz “tentirab” yurganlar soni oramizda kam emas. Vaholanki, ijtimoiy tarmoqlarning ijobiy tomonlari bilan birga salbiy, odob-axloq, estetik qarashlarimizni ostin-ustun qilib yuboradigan, milliyligimizga zid jihatlari ham borligini inkor etib bo‘lmaydi. Bu tarmoqni boshqarish mumkinmi? Yoshlarni ularning domiga tushib qolishdan qanday asrash kerak? Ulardan foydalanishning me’yori bormi? Shu va shunga o‘xshash savollarga javob topish maqsadida OAV sifatida rasmiy ro‘yxatdan o‘tgan veb-sayt mutaxassisi — “Kun.uz” saytining bosh muharriri — Eldor Asanov bilan suhbatlashdik.

Read more...

AXBOROT VA TUSHUNCHA

 

Bir qarashda, axborot tushunchasini aniqlab olish qiyin emas: bu bugungi kunda jamiyatda sodir bo‘layotgan voqealar haqidagi xabardir. Muxbir — sodir bo‘layotgan ushbu voqealarning oddiy kuzatuvchisi yoki hikoya qilib beruvchisidir, deb o‘ylash noto‘g‘ri, albatta. Muxbir tom ma’noda o‘sha, yetkazib berilayotgan xabarning ijodkori, yaratuvchisidir.

Read more...

AXBORIY MUVOZANAT NIMA

va u qanday holatlarda buziladi?

Koinot son-sanog‘i yo‘q yulduzlar, sayyoralar, galaktikalarning makonidir. Ular “Somon yo‘li”da mukammal bir muvozanatni saqlagan holda harakat qiladi. Osmon jismlari nafaqat o‘z o‘qi atrofida, balki ular kiradigan tizim bilan birga orbita bo‘ylab ham aylanadi. Hayratga solarli tomoni koinotdagi bu tartib shu qadar mustahkamki, hatto yo‘llari kesishgan 200-300 milliard yulduzdan iborat galaktikalar ham bir-biri bilan to‘qnashib ketmaydi. Buni BUYuK MUVOZANAT deydilar. E’tibor bersangiz, hayotimizning har bir jabhasida o‘sha buyuk muvozanatning mo‘’jazgina muqobillari bor. Dunyoning o‘zi allaqanday muvozanat asosiga qurilganday... O‘zbek tilining izohli lug‘atida bu tushuncha quyidagicha ta’riflanadi: Muvozanat — qarama-qarshi kuchlarning, hodisalarning tenglashuvi, uyg‘unlashuvi tufayli sodir bo‘ladigan nisbiy turg‘unlik, osoyishtalik. Xo‘sh, muvozanat deganlari turg‘unlikmi? Tartibmi?

Read more...

OCHIQLIK TAMOYILINING MUHIM ASOSI

So‘nggi vaqtlarda fuqarolarning axborotga bo‘lgan huquq va erkinliklari huquqiy jihatdan qay darajada tartibga solingani dunyo tajribasida fuqarolik jamiyatining rivojlanish darajasini belgilashda asosiy mezonlardan hisoblanmoqda. 

Read more...

AXBOROT-KOMMUNIKATSIYA TEXNOLOGIYALARI RIVOJLANISHDA

O‘zbekiston dunyoda ro‘y berayotgan global o‘zgarishlar va mamlakatimizning strategik masalalaridan kelib chiqqan holda o‘zining siyosiy, iqtisodiy va madaniy rivojlanish yo‘lini mustahkam belgilab olgan. Davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari faoliyatining ochiqligi va oshkoraligini ta’minlash, aholini barcha sohalarda amalga oshirilayotgan islohotlar to‘g‘risida xabardor qilib borish, shu orqali jamiyatda axborot erkinligini ta’minlash, jamoatchilik nazoratini olib borish, hamda demokratik islohotlarni chuqurlashtirish, provardida kuchli fuqarolik jamiyatini barpo etishga erishish oliy maqsad qilib qo‘yilgan.

Ana shunday ezgu maqsadlarga erishish uchun davr axborot-kommunikatsiya texnologiyalardan kengroq foydalanishni taqozo etadi. Busiz jamiyatning turli ijtimoiy-iqtisodiy sohalari rivojini tasavvur etib bo‘lmaydi.

Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari sohasini hozirgi kun talabi darajasida rivojlantirish O‘zbekiston iqtisodiyotida amalga oshirilayotgan tarkibiy o‘zgarishlar hamda islohotlarning bosh yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Chunki bu yo‘nalish, nafaqat respublikani axborotlashgan jamiyatga aylantirish uchun xizmat qiladi, balki u mamlakat iqtisodiyotini rivojlangan davlatlar darajasiga ko‘tarish uchun, Prezidentimiz ta’biri bilan aytganda, o‘ziga xos lokomotiv vazifasini bajaradi.

Haqiqatdan ham, davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari faoliyatiga axborot -kommunikatsiya texnologiyalarini joriy etish va rivojlantirish jamiyatni axborot jihatidan keng ko‘lamli qayta o‘zgartirishning ajralmas qismi hisoblanadi. So‘nggi yillarda mamlakatimizda bu maqsadlarga erishish uchun mustahkam normativ-huquqiy baza yaratildi.

Jumladan, “Axborotlashtirish to‘g‘risida”gi, “Elek­tron raqamli imzo to‘g‘risida”gi, “Elektron hujjat aylanishi to‘g‘risida”gi, “Elektron to‘lovlar to‘g‘risida”gi “Eletron hukumat to‘g‘risida”gi qonunlar qabul qilindi.

Shuningdek, 2013 yil 1 iyulda davlat interaktiv xizmatlari Yagona portali (my.gov.uz) tashkil etildi, Yagona portalga 600 dan ortiq davlat organlari kiritilib, 250 dan ziyod interaktiv xizmatlar ko‘rsatmoqda. Bugungi kunda mazkur portalga 323,3 mingdan ziyod sub’ektlar buyurtmalar bermoqda. ularning 58 foizini tadbirkorlik sub’ektlari tashkil etmoqda. Yagona portalda interaktiv xizmatlar ko‘rsatish uchun markazlashgan monitoring tizimini tadbiq etish evaziga xizmatlar ko‘rsatishning shaffofligi, shuningdek, ariza va murojaatlarning muddatlari monitoringi ta’minlangan.

Bundan tashqari, joriy yilning mart oyidan boshlab yagona platforma sifatida xizmat qiladigan ochiq ma’lumotlar Portali ishga tushdi. Portalda jismoniy va yuridik shaxslarni qiziqtiradigan davlat organlarining faoliyati to‘g‘risida va ularning asosiy sohalari bo‘yicha statistik ma’lumotlar, shuningdek, davlat axborot tizimlari va resurslari haqida ma’lumotlar joylashtirilgan. Portalda joylashtirilgan ma’lumotlarni erkin va to‘siqsiz olish, nusxa ko‘chirish, nashr etish va uzatish, shuningdek, tijorat maqsadlarida va turli dasturlarni ishlab chiqishda foydalanish mumkin.

Mazkur portalda 50 dan ortiq davlat organlarining 568 turdagi ma’lumotlari joylashtirilgan bo‘lib, bugungi kunga qadar unga 126 mingdan ziyod foydalanuvchi murojaat qilgan.

Ochiq ma’lumotlar portalini takomillashtirish maqsadida davlat organlari va ularning faoliyati to‘g‘risida ma’lumotlar olishni ta’minlash maqsadida Vazirlar Mahkamasining 2015 yil 7 avgustida “Ochiq ma’lumotlar taqdim etilishi hisobga olingan holda internet tarmog‘ida O‘zbekiston Respublikasining hukumat portalini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida” gi Qarori qabul qilindi.

2014 yilda qabul qilingan “Davlat hokimiyati va bosh­qaruvi organlari faoliyatining ochiqligi to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasining Qonuni yuqorida qayd etilgan konstitutsiyaviy me’yorlarni rivojlantirib, “davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari, fuqarolarning o‘zini-o‘zi boshqarish organlari, jamoat birlashmalari va boshqa tashkilotlar zimmasiga ommaviy axborot vositalariga jamiyat manfaatlariga taalluqli voqealar, faktlar, hodisalar va jarayonlar to‘g‘risidagi to‘liq axborotni berish” imkoniyatlarini yanada kengaytirdi.

Shu bilan bir qatorda, aholi hamda OAVni davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari faoliyati to‘g‘risida tezkor axborot olishini yo‘lga qo‘yish maqsadida Internet tarmog‘ida davlat idoralarining veb-saytlari tashkil etildi hamda ularning samarali faoliyatini ta’minlash borasida ham bir qator ijobiy ishlar amalga oshirildi. Bugungi kunga kelib barcha davlat hokimiyati va boshqaruv organlari internet tarmog‘ida o‘zlarining rasmiy veb-saytlariga ega bo‘lib, mazkur veb-saytlar orqali ko‘rsatiladigan interaktiv davlat xizmatlari miqdori yildan-yilga kengayib bormoqda.

Bu esa o‘z navbatida davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari faoliyati, mamlakatimizda amalga oshirilayotgan ijtimoiy-siyosiy, sotsial-iqtisodiy islohotlar to‘g‘risidagi axborotni nafaqat aholimizga, balki xorijiy mamlakatlarga ham umume’tirof etilgan demokratik tamoyillarga asoslangan holda yetkazib berilishiga xizmat qilmoqda.

 

Marhabo G‘AFUROVA,

Oliy Majlis Qonunchilik palatasi deputati,

O‘zMTDP fraktsiyasi a’zosi

 

JURNALISTIKA O‘ZI NIMADAN VA QANDAY BOShLANGAN?

Nima deb o‘ylaysiz, insoniyat taraqqiyoti tarixida jurnalistika degan tushuncha qachondan paydo bo‘lgan? Har holda antik davr va o‘rta asrlarda emas, deb javob berishingiz tabiiy. Ammo bu fikrlaringiz ham nisbiy. Chunki biror-bir axborotni uni kutayotgan iste’molchiga har qanday usul bilan yetkazishning o‘zi jurnalistika unsurlarini tashkil etadi.

Read more...

BAHS, MUNOZARA, YECHIM

O‘zbekiston milliy matbuot markazi keyingi vaqtlar an’anasiga ko‘ra shanba kuni yana talaba jurnalistlar bilan gavjum bo‘ldi.

Yosh jurnalistlarning amaliy bilim va sohaga oid ko‘nikmalarini shakllantirish, dunyoqarashlarini kengaytirish, yoshlarning o‘zaro tajriba almashuvi, media sohada amaliyot va nazariya uy­g‘unligini ta’minlash maqsadida O‘zbekiston Jurnalistlari ijodiy uyushmasi huzurida tashkil qilingan “Yosh jurnalistlar klubi”ning navbatdagi yig‘ilishi ham muhokamalarga boy, qiziqarli o‘tdi.

Muhokama va munozaralar markazida esa media olam yangiliklari,telyevidenieda namoyish etilgan sara ko‘rsatuvlar, gazeta-jurnallar, ayniqsa, internetdagi maqolalar, ularning yutuq-kamchiliklari bo‘lgani tabiiy. Ahir, bo‘lajak jurnalistlar nigohidan bular chetda turishi mumkinmi?

Journalist.uz” veb-sayti qanday bo‘lishi kerak?

Yangi g‘oya, yangi takliflar

Ma’lumki, klubning avvalgi yig‘ilishlarida shartli “Journalist.uz” nomi ostida veb-sayt va gazeta loyi­hasini ishlab chiqish va  taqdimotini o‘tkazish haqida kelishib olingan va taqdimotlar boshlab berilgan edi. Klubning bu galgi yig‘ilishida O‘zbekiston davlat jahon tillari universitetining xalqaro jurnalistika fakulteti talabalari o‘z taqdimotlari bilan chiqishdi..  E’tirof etish kerak, taqdimot o‘z original yondashuvlari, yangiliklari bilan avvalgilaridan ancha mukammal ekani barchaning e’tiborini tortdi. Jumladan, saytni omma­lashtirish uchun uni ijtimoiy tarmoqlarda targ‘ib qilish, yetakchi veb-nashrlarda havolalarni ko‘paytirish, qidiruv tizimlariga moslashtirish, mobil versiyani yaratish singari takliflar ilgari surildi.    

— Har qanday sayt ommabop bo‘lishi uchun, avvalo, o‘z auditoriyasini aniq belgilab olishi lozim. Xususan, “Jurnalist.uz” saytining maqsadli auditoriyasi OAV xodimlari, yosh jurnalistlar va talabalar hisoblanadi. Shundan kelib chiqib, sayt kontenti yaratiladi. Jumladan, sayt­da milliy va xorij matbuotining sara maqolalari, jurnalistikaga oid asarlar katalogi, qonun hujjatlari jamlanmasiga bag‘ishlangan bo‘limlarni joriy qilish kerak, — deydi veb-saytni taqdim etgan O‘zDJTU talabasi Mohlar­oyim Qayu­mova.

— Bu saytda necha kishi ishlashi ko‘zda tutilyapti?

Ana xolos, bunisi kutilmagan savol bo‘ldi. Sayt loyihasi mualliflari navbatdagi mashg‘ulotga bu boradagi takliflarini tayyorlab  keladigan bo‘ldilar.

 

Zamonaviy gazeta qanday bo‘lishi kerak?

 Telyevidenie eng ommaviy, radio eng qulay, internet eng tezkor va zamonaviy ommaviy axborot vositasi hisoblanadi. Biroq gazetaning o‘rni baribir boshqa, faqat uni axborot kommunikatsiya texnologiyalari yutuqlaridan foydalangan holda zamonaviylashtirish, bugungi kun talablari darajasiga olib chiqish kerak.

Mashg‘ulot davomida talabalar sohani rivojlantirish uchun o‘z takliflarini bayon qilishdi. Xususan, “Matbuotda qanday yangiliklar qilish kerak?”, “Zamonaviy gazeta tahririyati qanday ish olib borishi lozim?”, “Bugun auditoriyani qanday mavzular qiziqtiryapti?”, “Jurnalistlarning kasbiy mahorati asosan nimalarda namoyon bo‘ladi?” kabi savollarga O‘zbekiston Milliy universiteti talabalari o‘zlarining “Jurnalist.uz” gazetasi va jurnali loyihalarini taqdim etish orqali javob topishga harakat qildilar.

Demak, O‘zMU jurnalistika fakultetining uchinchi bosqich talabalari tomonidan tayyorlangan “Jurnalist.uz” gazetasi loyihasi.

Talaba Muhamadali Mamadaliyevning fikricha:

— Ushbu gazeta OAVning barcha tarmoqlarini qamrab olishi kerak. U orqali sohada erishilayotgan yutuqlar, yo‘l qo‘yilayotgan kamchiliklar aniqlanadi va istiqbol rejalar belgilanadi. Gazeta nafaqat o‘zbek tilida balki, ingliz, rus, nemis, frantsuz, xitoy tillarida chop etiladi va bu orqali biz o‘zbek jurnalistikasining rivojiga katta hissa qo‘shgan bo‘lardik.

Talaba Inobat Ahatova esa o‘z nav­batida quyidagi takliflarni o‘rtaga tashladi:

— Zamon o‘zgargan sayin mushtariylar qisqalikka intilmoqda. Sizningcha, qisqa, lo‘nda, ammo keng ko‘lamli, suratlar bilan boyitilgan, tahlillarga keng o‘rin berilgan materialni bir sahifaga joylashtirish mumkinmi? Bugun axborot texnologiyalari bizga shu imkoniyatni bermoqda. Jurnalistikada bo‘y ko‘rsatayotgan yangi janr — infografika orqali bunga erishish mumkin. Biz o‘z gazetamizda info­grafikaga alohida sahifa ajratmoqchimiz, — dedi u.

O‘zMU jurnalistika fakulteti ikkinchi bosqich talabalari esa “Jurnalist.uz” jurnali loyihasini tayyorlab kelishdi. Bu loyiha ko‘p fikr-munozaralarga, shuningdek, tanqidiy fikrlarga ham sabab bo‘ldi, biroq bundan hech kim xafa bo‘lgani yo‘q, axir, tanqid kelajak myevasi.

Munozaralarning qizg‘in o‘tgani loyihaga bo‘lgan e’tibordan darak. Ayniqsa, jurnal loyihasidan o‘rin olgan karikatura janridan foydalanish masalasida munozaralar qizigandan-qizidi. Kimlar qo‘llab-quvvatladi, yana kimlar “Jurnalist.uz” rasmiy nashr bo‘lgani sababli bunday tipdagi material jurnal sahifalaridan joy olmagani ma’qul, degan fikrni bildirdi.

— Bu janrdagi materiallarda aniq kontseptsiya yo‘q. Auditoriya uni o‘zicha talqin qilishi mumkin. Siz ifodalamoqchi bo‘lgan fikringizning teskarisini tushunadigan mushtariylar ham topiladi va bu holat ayrim muammolarni keltirib chiqarishi mumkin, — dedi O‘zMU tolibasi Zilola Inoyatova.

 Shundaymikin?

 Jurnalist O‘.Mirzayorov  munozaralarga shunday yakun yasadi:

— Karikatura jurnalistika sohasida alohida janr sifatida qabul qilingan. Demak, biz uni chetlab o‘tolmaymiz. Bu janrda yumor orqali muammolar ko‘rsatib beriladi va eng asosiysi, uning auditoriyaga ta’siri kuchliroq bo‘ladi. Bu janr­dagi asar ma’lum material bilan birgalikda berilsa, maqsadga muvofiq bo‘ladi, — dedi u.

 

Jurnalistikada ixtisoslashuv kerak(mi)?

Bu mavzu ham qizg‘in muhokamalarga sabab bo‘ldi. Ikkinchi bos­qich talabalari jurnalistikada ixtisoslashuv masalasiga alohida e’tibor berish kerak, degan fikrni ilgari surdilar. Auditoriyada esa bunga qarshi fikrlar ham eshitilib qoldi. Buning uchun jurnalist boshqa o‘quv yurtida to‘rt-besh yil o‘qishi kerak bo‘ladi-ku. Shunday ekan, biron soha haqida umumiy tasavvurga ega bo‘lsa bo‘ldi-da. Jurnalist ma’lum bir sohaga ixtisoslashishi emas, yozayotgan mavzusini obdon o‘rganib, chuqur izlanishlar olib borishi muhim.

Yana bir klub a’zosi jurnalist hamma sohani birdek qamrab ololmaydi, shuning uchun uning aniq bir yo‘nalishga ixtisoslashuvi shu sohadagi materiallarning pishiq-puxtaligini ta’minlaydi, degan ishonch­li mulohazani ilgari surdi. Fikrlar ko‘p, haqiqat esa bahslarda yuzaga chiqadi.

Mashg‘ulot davomida auditoriyada yangragan har bir fikr turli dunyoqarashlar va nuqtai nazarlar bilan to‘qnashib, yanada teranlashdi.

Tengdoshning tengdoshga ta’siri kuchliroq bo‘ladi, deyishadi. Ikki universitet talabalarini birlashtirish, hamjihatlikka erishish maqsadida tashkil qilingan klub bu borada ijobiy natijalarga erishmoqda. Uning ahamiyatli jihati shundaki, navbatdagi yig‘ilish qay tarzda o‘tishi aynan talabalarning nuqtai nazari bilan tanlanadi. Bizningcha, tanlangan bu yo‘l o‘z samarasini ko‘rsatib, soha rivojiga salmoqli hissa qo‘shadi.

 

Shohsanam KOMILOVA,

O‘zbekiston Jurnalistlari ijodiy uyushmasi qoshidagi “Yosh jurnalistlar klubi” a’zosi,

O‘zMU jurnalistika fakulteti 3-bosqich talabasi

LAHZANI AKS ETTIRISH SAN’ATI

Respublikamizda fotojurnalistika sohasi, ayniqsa, o‘tgan asrning elliginchi yillaridan so‘ng tez rivojlana  boshlagan.

So‘nggi yillarda Sobir Narziyev, Burhon Rizoqulov, Ikrom Hasanov, Nosir Haydarov, Xursandbek Arabboyev, Muqimjon Qodirov, Hasan Paydoyev, Jamshid Norqobilov, Hotamjon Mamadaliyev, Sarvar O‘rmonov singari izlanuvchan yoshlar ustozlar an’anasini mohirlik bilan davom ettirib kelmoqdalar. 

Read more...

MILLIY AXBOROT-KOMMUNIKATSIYA TIZIMI RIVOJLANISHDA


Mamlakatimiz mustaqillikka erishgan dastlabki yillardanoq, ijtimoiy-iqtisodiy islohotlarni amalga oshirishning “o‘zbek modeli” tamoyillariga asoslanib, davrning innovatsion talablariga har tomonlama mos javob bera oldi. Axborot va kommunikatsiya texnologiyalarini rivojlantirish borasida olib borilgan ustuvor siyosat sohaga zamonaviy ilg‘or texnologiyalarni keng joriy etish, bu boradagi ehtiyojni to‘liq qondirish maqsadida soha rivojiga qaratilgan mukammal qonunchilik bazasini shakllantirishga zamin yaratdi. 

Read more...

REKLAMA AXBOROTMI YOKI SO‘Z SAN’ATI?

 ...Yangi ichimlikning ommalashib ketishiga hech kim ishonmasdi. Hatto Jon Pembertonning o‘zi ham bunga shubha bilan qaragan edi. AQShning Jorjiya shtati  dorixonalaridan birida suvning stakanini 5 tsentdan sotishni boshlagan Pemberton  kasodga uchramaslik uchun "Atlanta jornel" deb ataladigan gazetada e’lon berdi. Qarangki, "sifatli, alkogolsiz, xushta’m ichimlik" haqidagi xabar o‘quvchilar e’tiboridan chetda qolmadi. "Chanqoq vaqt bilmaydi" shiorini tanlagan gazeta xodimi adashmagan edi — odamlar dorixonaga yopirilib kela boshladilar...

Daromad manbaimi yoki ijod mahsuli?

Bugun odamlar o‘zlari bilgan va bilmagan holda har kuni radio, televidenie orqali, transportda, ko‘cha-ko‘yda, idora va muassasalarda — umuman, har yerda reklamaga duch kelishadi. Endilikda reklama savdo-sotiqning asosiy dvigateliga aylangan. Zero, reklamaning o‘zi ham tovar (mahsulot)dir degan qarash G‘arbda ommalashgan. Aslida ham shundaymi? Darhaqiqat, reklama bugun turli OAV uchun iqtisodiy foyda olishning yagona manbai hisoblanadi. Xorijiy mamlakatlar OAVda bu usul keng tarqalgan. 

Masalan, Germaniyada gazeta nashr etish va sotishning o‘zi foyda keltirmaydi. Shpringer nashriyoti (17 ta kundalik, 9 ta haftalik gazeta chop etiladi, 12 ming xodim ishlaydi) gazetaning bir nusxasi uchun 6 marka xarajat qiladi. Uni sotishdan esa 1 marka foyda olinadi. Qolganini reklamadan tushgan daromad to‘ldiradi. "Frankfurt Algemayne" gazetasida (tiraji 400 ming nusxa, 1200 xodim ishlaydi) esa reklamadan tushadigan daromad xarajatlarning 60 foizini qoplaydi. Bu ko‘rsatkich ommabop jurnallarda 80 foizni tashkil etadi. Agar reklama bo‘lmasa, xarajatlarni qoplash uchun, masalan, "Sayt" gazeta bahosini 2 baravar, "Velt" — 3 baravar, "Shtern"  — 3,5 barobar oshirishiga to‘g‘ri keladi. Bu holatda gazeta va jurnallar bozori kasodga uchrashi muqarrar.

Ommaviy axborot vositasi reklamaga faqat daromad manbai sifatida qarashi qanchalik to‘g‘ri? Umuman, reklamaning asosiy vazifasi nimalardan iborat? 

Reklamalar ma’lum bir mahsulot, xizmat, g‘oya haqida ma’lumot beradi. Demak, reklama mohiyatiga ko‘ra o‘ziga xos axborotdir. Iste’molchilarga mahsulot haqidagi ma’lumotni yetkazish reklamaning hal qiluvchi vazifasi bo‘lgan va bo‘lib kelmoqda. O‘zbekiston Respublikasining "Reklama to‘g‘risida"gi Qonuni 4-moddasida unga shunday ta’rif beriladi: "Reklama bevosita yoki bilvosita foyda (daromad) olish maqsadida yuridik yoki jismoniy shaxslar, mahsulot, shu jumladan tovar belgisi, xizmat ko‘rsatish belgisi va texnologiyalar to‘g‘risida har qanday vositalar yordamida qonun hujjatlariga muvofiq tarqatiladigan maxsus axborot"dir. Shunday ekan, reklama har doim axborot vazifasini ham o‘taydi.

Chuqurroq yondashsak, reklama axborotning boshqa turlariga qaraganda ancha kengroq vazifani bajaradi. U nafaqat ma’lumot beradi, balki targ‘ib qiladi, ishontiradi, iste’molchini aynan shu mahsulotni sotib olishga undaydi. Reklama OAVning qaysi turi orqali uzatilayotganiga qarab unga qo‘yiladigan talablar ham o‘zgarib boradi. Xususan, davriy nashrlarda o‘quvchi e’tiborini tortadigan reklamani yaratishning o‘z qonun-qoidalari bor. Qolaversa, bu turdagi reklamalar bir qancha afzalliklarga ega. Jumladan, matbaachilikning barcha turlari o‘zining moddiyligi, hujjatlilik xususiyatiga ega ekanligi bilan televidenie va radiodan ajralib turadi.

Tadqiqotchilar matbuot nashrlaridagi reklamalarni ishonchli va xolis axborot manbai sifatida baholaydilar. Aynan gazeta-jurnallar orqali reklama keng qamrovli auditoriyaga, ya’ni turli yosh, kasb-kor, qiziqish, millat, qatlam vakillariga yetib boradi. Shu bilan birga, matbuotda reklama berishning bir qator kamchiliklari ham mavjud. Bu davriy nashrlarda jonli tasvir va unga hamohang ovozning yo‘qligi bilan bog‘liq. Shunday bo‘lsa-da, matbuot boshqa ommaviy axborot vositalari bilan auditoriya va reklama daromadi uchun raqobatlashishga intilmoqda. Ma’lumotlarga qaraganda, Frantsiyada reklama beruvchilarning barcha xarajatlari 50 foizi aynan matbuotga to‘g‘ri keladi. Bu ko‘rsatkich AQShda 35,  Rossiyada 45 foizga teng.

Xo‘sh, milliy matbuot reklamasi-chi? Davriy nashrlarimizda reklamaning o‘rni qanaqa?

Janrlar palitrasi

Reklama biznesida faqatgina ikkita asosiy auditoriya mavjud. Bu — iste’molchilar va tadbirkorlardir. Shu ma’noda iste’molchilik e’lonlari — xaridorlar, ishbilarmonlik reklamasi — mahsulotni ulgurji sotib oluvchilar uchun mo‘ljallanadi. 

Tahlillarimiz shuni ko‘rsatdiki, milliy matbuotimizda ishbilarmonlik e’lonlari asosan davlat gazetalarida yoritiladi. Buni "Xalq so‘zi" misolida oladigan bo‘lsak, reklamalar asosan e’lon shaklida beriladi. "Jamiyat", "Toshkent oqshomi", "Xalq so‘zi", "Nurli jol", "Ovozi tojik" gazetalarida iste’molchilik reklamalari deyarli uchramaydi. Biroq bu nashrlarda tijorat materiallari tez-tez berib turiladi. Masalan, "Jamiyat" gazetasida siyosiy partiyalar, O‘zbekiston Markaziy banki, NNTlarni qo‘llab-quvvatlash jamoat fondi va boshqa bir qator tashkilotlarning reklama materiallari muntazam ravishda yoritiladi. Mushtarak aytganda, davlat nashrlarida jamoaviy e’lonlar, ishbilarmonlik reklamalari hamda tijorat maqolalari yetakchilik qiladi. Bu xulosamizni "Xalq so‘zi" gazetasi misolida asoslaymiz.  

Ushbu gazeta reklamalari asosan uchinchi va to‘rtinchi sahifalarda beriladi. To‘rtinchi sahifaning 30-40 foizi tijorat materiallariga ajratiladi.

Gazetada Respublika ko‘chmas mulk birjasi e’lonlari, "O‘zbekenergo" DAK tijorat materiallari, shuningdek, turli xildagi qurilish va sanoat mahsulotlari, avtoxo‘jalik transportlari, avtomobillar, maishiy texnika jihozlari, uyali aloqa xizmatlari, tariflari reklamalari sonma-son yoritiladi. Shuningdek, turli joylarda tashkil etilayotgan ko‘rgazmalar, auktsionlar, turli tanlovlarga  e’lonlar muntazam berib boriladi.  

Tijorat maqolalari va jamoaviy e’lonlarning sonma-son berilishi tarmoq nashrlari uchun ham xosdir. Xususan, "Qishloq hayoti", "Ma’rifat", "Eko hayot", "Sog‘lom avlod" singari nashrlar sahifalarida reklamani asosan e’lon va tabriklar ko‘rinishida uchratish mumkin. Tarmoq nashrlari orasida "Ma’rifat" gazetasida reklama ko‘proq beriladi. Nashrda reklamaning umumiy kontent (tarkib) ga nisbati — 3 foiz.  

 "Ma’rifat" gazetasi avvalambor ixtisoslashgan nashrdir. Bu jihat gazeta sahifalarida beriladigan reklamalarga ham o‘z ta’sirini ko‘rsatmay qolmagan. Jumladan, gazetaning biz tahlilga tortgan sonlarida berilgan e’lonlarning aksariyati ta’lim muassasalariga tegishli bo‘lib, ular orasida yosh kadrlar uchun bo‘sh ish o‘rinlari ochilgani yoki o‘qishga taklif qilish haqidadir. Iste’molchilik reklamalari ham bundan mustasno emas. "Mening shahrim" elektron tayyorlash testlari, "Qiziqarli psixologiya" to‘plami, "Yangi asr avlodi" nashriyoti va boshqa reklamalarda gazetaning yo‘nalishi anglashilib turadi.   

Iste’molchilik reklamalari asosan nodavlat nashrlarda ko‘proq kuzatiladi. "Darakchi", "Sug‘diyona", "Tasvir", "Bekajon", "Hordiq" gazetalarida iste’molchilik reklamasi umumiy kontent (tarkib) ning 20 foizini tashkil qiladi. "Oila davrasida", "Futbol-ekspress" singari gazetalarda  bu ko‘rsatkich 5 foizga teng. Ularda asosan xususiy e’lonlar berib boriladi (Davlat nashrlarida esa jamoaviy e’lonlar ustunlik qiladi). Tijorat maqolalari nodavlat nashrlarda deyarli uchramaydi. Buni "Darakchi" gazetasi misolida dalillash mumkin.     

"Darakchi" gazetasida iste’molchilik reklamalari ustunlik qiladi. Shunday bo‘lsa-da, ishbilarmonlik e’lonlarini ham oz bo‘lsa-da uchratish mumkin. Masalan, "MTZ Belarus" traktorlari, kombaynlari va boshqa qishloq xo‘jalik texnikalari, "KB-403A" ko‘tarma kran va avtotsisternalar hamda avtoyonilg‘i quygichlar haqidagi reklamalar ana shular jumlasidandir.  

Ushbu mavzu yuzasidan biz tahlilga tortgan aksariyat nashrlarda reklama janrlarining xilma-xilligi kuzatilmaydi. Xususan, "Xalq so‘zi", "Toshkent oqshomi", "Nurli jol", "Ovozi tojik", "Jamiyat" gazetalarida reklamalar faqat e’lon ko‘rinishida chop etiladi. Reklama janrlarining ayrim turlarini "Darakchi" gazetasida uchratish mumkin. Reklama-xabar, reklama-ma’lumotnomalarni berish gazetada an’anaga aylangan. Masalan, "Reklama" rukni ostida "Bo‘g‘imlar sog‘lom bo‘lsa, hayot ham go‘zal" (2015 y 24 sentyabr) sarlavhali matn joylashtirilgan. Unda "Xondroksid" dorisi reklama qilinadi. Matnda ushbu dori haqida batafsil ma’lumotlar berilib, turli o‘xshatishlar bilan mijoz ruhiyatiga ta’sir etishga harakat qilinadi. Buni reklama-xabar janridagi materiallar sirasiga kiritish mumkin. Umuman olganda, reklama janrlarining rang-barangligiga intilish gazetani bir xillikdan xalos qiladi.

 

Mahsulotning axboriy imiji kerakmi?

Reklama iste’molchiga ta’sir o‘tkazishning eng samarali usulidir. Biroq auditoriyani ishontirish osonmi? Bittagina reklama orqali u yoki bu mahsulotni sotib olishga undash mumkinmi? Umuman olganda, iste’molchining mahsulotni xarid qilishga bo‘lgan muayyan asos, sabab, psixologiyasini hisobga olish kerakmi?

Tadqiqotchilarning fikriga qaraganda, reklama samaradorligi ko‘p hollarda xaridorning mahsulot sifati va mazmuni haqida aniq axborot bilan ta’minlashga bog‘liq. Shu o‘rinda reklama matnining asosini ishonchli ma’lumotlar tashkil etishi lozim. Bunda, ayniqsa faktlar muhim o‘rin tutadi. Masalan, "shirin" va "ishtaha ochuvchi" kabi sifatlashlar oziq-ovqat mahsuloti xususiyatlarini ochib bera olmaydi. "Darakchi" gazetasining 39-sonidan joy olgan "Aktiv-plyus" fitochoyi reklamasida mahsulot haqida quyidagi ma’lumotlar beriladi: "Zamona-Ra’no" kompaniyasi ishlab chiqargan "Aktiv-plyus" fitochoyi inson organizmini himoya qiluvchi va mustahkamlovchi tabiiy vitaminlar va mikroelementlar manbaidir". Bu iste’molchini ishontirish uchun yetarli emas. "Mustahkamlovchi", "Himoya qiluvchi" singari mavhum sifatlar o‘rniga o‘sha mahsulotning afzalliklarini aniqroq ifodalab beradigan faktlarni keltirish ko‘proq samara beradi. Huddi shu singari "Nestle" bolalar ozuqasining reklamasi ham o‘quvchida mahsulot haqida tasavvurni shakllantirmaydi. Reklamada "Gippoallergen ozuqa va mustahkam immunitet" degan ta’rif beriladi, xolos. Unda birorta ham fakt keltirilmagan. Bu jihat iste’molchilik reklamalarining aksariyati uchun xos. 

Muvaffaqiyatli reklama mahsulotning o‘ziga emas, balki uning OAVda yaratilgan imijiga bog‘liq. Ya’ni iste’molchi ongida mahsulot haqida shakllantirilgan muayyan tasavvur — tovarning informatsion imiji bo‘lishi kerak. Biroq ko‘plab nashrlar reklama berishda shunchaki mahsulot nomi, unga ilova qilinadigan surat va umumiy mulohazalar asosida tuzilgan matn bilan cheklanib qolmoqda. Masalan, "Ma’rifat" gazetasida yoritilgan G‘afur G‘ulom nomidagi 

nashriyot-matbaa ijodiy uyi reklamasida ham faqat suratlar berilgan. Yoki  "Darakchi" gazetasidan o‘rin olgan "Dveri Lyuks" eshiklari reklamasi quyidagicha tuzilgan: brend nomi, surat va manzil. Mahsulot haqida hech qanaqa ma’lumot, fakt keltirilmagan. Boshqa ko‘plab tovarlar reklamalaridagi kabi bu mahsulotning ham informatsion imiji yo‘q. 

Matbuot reklamalarining muvaffaqiyati matnning aniqligi va uning dizayn ko‘rinishiga mos kelishi (yozuv turi, tinish belgilari, tasvir va h.k.) bilan bevosita bog‘liq. Matnga turli illyustratsiyalar, jadvallar, suratlarni ilova qilish orqali muvaffaqiyatga erishish mumkin. Hozirgi sharoitda faqatgina matndangina iborat reklama o‘quvchi e’tiborini tortmaydi. Afsuski, matbuotda matn-reklamalar ko‘proq uchraydi. Bu fikr davlat, tarmoq hamda xususiy  nashrlarga nisbatan ham  birday taalluqli. 

Tahlillarimiz natijasida davlat, tarmoq va xususiy nashrlarda reklamalarni joylashtirishda quyidagi kamchiliklarni aniqladik:

· Obstruktsionizm, ya’ni uzun jumlalardan foydalanish. Reklamada bunga yo‘l qo‘yib bo‘lmaydi. Mahsulot haqidagi axborot to‘liq, shu bilan birga, qisqa bo‘lishi lozim.

· Klishe (qoliplar) — siyqasi chiqqan jumlalar va obrazlar reklamaga faqat zarar keltiradi. Misol uchun "Darakchi" gazetasida berilgan "Status" fitochoyi reklamasida (2015 y 3 sentyabr) "Kun davomida yuqori mehnat samaradorligini oshirish uchun!" deyiladi. Bu jumla reklama matnlarida shu qadar ko‘p qaytarilganki, natijada uning o‘quvchiga ta’sir qilish darajasi tushib ketgan.

· Abstraktlik — mavhum so‘zlardan foydalanish o‘quvchiga mahsulotni baholash imkoniyatini bermaydi. Masalan, "Ma’rifat" gazetasidan joy olgan "Mening shahrim" elektron tayyorlov testlari reklamasining  sarlavhasi  — "Qulay, sodda va samarali dastak" — abstrakt sifatlardan tuzilgan. Bu mahsulotga aniq ta’rif bo‘lmaganiday, o‘quvchi e’tiborini tortmaydi ham. Xuddi shunday holatni "Darakchi" gazetasida berilgan "Ucell" rouming xizmati haqidagi  "Qulay va foydali" sarlavhasida ham ko‘rish mumkin. 

· Grafik imkoniyatlarni ishga solmaslik — milliy matbuot nashrlarining umumiy kamchiligidir. Bu reklamaning samaradorligini ta’minlamaydi.  

Reklama nafaqat axborot, mahsulot, balki so‘z qo‘llash san’ati hamdir. Ayniqsa, matbuot reklamalari haqida gap ketganda, bunga alohida to‘xtalish lozim va reklama matnlari tahliliga ehtiyoj paydo bo‘ladi. Shunday ekan, keyingi maqolamiz gazeta reklamasining asosiy komponenti  — matn tahliliga qaratiladi. 

***

...Matbuotda berilgan bittagina e’lon ichimlikni mashhur qilib yubordi. Keyinchalik, Jon Pemberton o‘zining barcha muvaffaqiyatlari uchun reklama matnini yozgan jurnalist oldida minnatdor ekanini aytdi. Pemberton reklamani san’at turi deb bilardi. Aniq, lo‘nda, ta’sirli, informativ, diqqattortar reklama haqiqiy mo‘’jizaga qodir ekanini tarix ko‘p bora isbotlagan. Agar shunday bo‘lmaganida, Pembertonning noyob ichimligi — "Koka Kola" dunyo bo‘ylab tarqalib ketmasdi. Shunday emasmi?

             

Mohlaroyim QAYUMOVA,

O‘zDJTU xalqaro jurnalistika fakulteti talabasi

 

 

  • So'ngi yangiliklar
  • Ko'p o'qilgan

ASL DEHQONLAR BOZORI

2017-12-07 12:23:10

YURAK DARAXTI

2017-12-07 12:56:42

“Men istagan hayot olddadir”

2017-12-07 12:51:13

AFSHONAGA SAFAR

2017-09-20 07:40:47

RASMIY SAYTLAR

REKLAMA

REKLAMA

 

 

 

 

 

 

Kalendar

December 2017
S M T W T F S
1 2
3 4 5 6 7 8 9
10 11 12 13 14 15 16
17 18 19 20 21 22 23
24 25 26 27 28 29 30
31

.