Dunyo olimlari yerning yoshini bir-biriga bog‘liq bo‘lmagan turli usullar yordamida o‘rganib, taxminan 4,5-4,6 milliard yil deb belgilagan. Unda hayotning paydo bo‘lgan davri haqida esa, shu soha mutaxassislari — poleontologlar “bir ovozdan” bundan 3,5 milliard yil oldin yerda hayot paydo bo‘lgan, degan fikrda to‘xtalganlar.

Dono xalqimiz «Bemorga malhamdek hayot bag‘ishla, chorasiz qolguncha najot bag‘ishla», degan naqlni bejizga aytmagan. Binobarin, kasallik bilan kurashayotgan bemor uchun dori-darmon, parvarish bilan birga e’tibor, shirin so‘z, g‘amxo‘rlik ham juda zarur.

Planetamizning cheksiz Koinotdagi o‘rni va uning paydo bo‘lishi, tuzilishi va boyliklari bilan qiziqmagan odam bo‘lmasa kerak. Planeta bo‘ylab sayr qilmoqchi bo‘lgan kishi uchun uning mamlakatlari va undagi shaharlarni bilish qanchalik zarur bo‘lsa, Koinot bo‘ylab «sayr» qilmoqchi bo‘lgan kishi uchun ham uning tuzilishi, relefi, ehtimol tutilayotgan suv zahiralari, o‘rmon va tabiiy boyliklari, atmosferasi va ular orasidagi bog‘lanishlardan xabardor bo‘lish shunchalik muhim.

Tilning rivojlanishi jamiyat taraqqiyoti bilan bevosita bog‘liq. Davrlar o‘tishi bilan u boyib boradi. Ayni paytda dunyodagi xalqlar 2976 tilda gaplashadilar. Shundan 200 xilining har birida 1 milliondan ortiq, 70 tilning har birida 5 milliondan ziyod, faqat 13 tilning har birida esa 60 millionga yaqin kishi so‘zlashar ekan.

Qadim-qadimdan har bir xalq o‘z taqvimiga ega bo‘lgan. Faqat ular bir-biridan oyning necha kundan iboratligi va foydalanish usulining har xilligi bilan tafovutlanadi. “Kalendar” lotincha “kalendarium” so‘zidan olingan bo‘lib, “qarzlar kitobi” degan ma’noni bildiradi. Qadimgi Rimda qarzdor kishilar o‘z qarzlarining ma’lum foizini, odatda, har oyning birinchi kunida to‘lashgan.

Aksariyatimiz saharlab uyg‘onamiz-u, nonushta qilib ishga jo‘naymiz. Shom qoraygach, uyga qaytamiz. Soat tungi o‘n ikkiga bong urganida uyimiz devorida osig‘liq turgan taqvimning navbatdagi varag‘i «eskiradi» va umrimizning sakson olti ming to‘rt yuz soniyadan iborat yana bir kuni ortda qoladi. Million-million lahzalardan iborat hayotimiz shu zaylda o‘taveradi-o‘taveradi...

Jahon tasviriy san’ati tarixida musavvirlar tomonidan yaratilgan har bir asarda go‘zallik, nafosat, ezgulik va mehr-muhabbat uyg‘unligini va beg‘ubor tuyg‘ular timsolini ko‘ramiz. Xususan, bugungi kunga qadar portret san’atining eng noyob namunasi bo‘lgan Leonardo da Vinchining “Mona Liza” (“Jakonda”) asari go‘zallik timsoli sanalsa, benazir iste’dod sohibi Rafael Santi nomini abadiylikka muhrlagan “Sikstin Madonnasi” kartinasi onaning farzandga bo‘lgan cheksiz muhabbatini tarannum etadi.

Alla... Necha zamonlardan buyon bu qo‘shiq onaning qaynoq ehtiroslari, mehr anvorlari, qalb nidolari hosilasi sifatida sayqal topib, go‘zallashib, avloddan avlodga o‘tib kelmoqda. Folklorshunos olim A.Vetuxov: “Ona o‘zining tug‘ma sezgirligi bilan bola uchun faqat qo‘shiq kerakligini... Tinchlantiruvchi yorqin qo‘shiq kerakligini angladi. Shu zaylda alla yuzaga keldi”, deb yozgan edi.

So‘z mulkining sultoni, ulug‘ bobokalonimiz Alisher Navoiyning «Sab’ai sayyor» dostonini har gal mutolaa qilganimizda fikrlarimiz yangilanadi. Asarning XXV bobida uchinchi iqlimdan kelgan musofirlar aytgan afsona bor.

Qadimiy manbalarning guvohlik berishicha, asalarichilikning tarixi uzoq o‘tmishga borib taqaladi. Yurtimiz hududida olib borilgan arxeologik qazishmalar paytida bundan 150 ming yil avval yasalgan asalari tasviri tushirilgan ko‘zachalar topilgan. Buyuk bobomiz Abu Ali ibn Sino esa asalning shifobaxshligiga yuqori baho berib, sog‘lom bo‘lish va uzoq umr ko‘rish uchun uni iste’mol qilib turishni tavsiya qilgan.

Buyuk Britaniyada qo‘shnilar o‘zaro oldi-berdi u yoqda tursin, hatto bir-birlarini tanishmaydi ham. Lekin men ijaraga olgan uyning yuqori qavatida yashaydigan qo‘shnim Rebekka boshqacha chiqib qoldi. Unda xalqimizga xos qo‘shnichilik, jamoaviylik qadriyatlarini ulug‘lash fazilatlari bor ekan.

Ular ajabtovur tasodif tufayli ilk bor “Nigoh” bekatida uchrashib qoldilar. Ko‘z ko‘zga tushdi-yu, yaqin suhbatdoshga aylanishdi. Ertasi kuni “Do‘stlik” shaharchasidan uzoq va mashaqqatli safarga otlanadigan bo‘ldilar. “Do‘stlik” shahri “Xiyonat” va “Muhabbat” shaharlari bilan qo‘shni edi. Ular “Muhabbat” shahriga borishga orzumand bo‘lib, “Orzu” bekati tomon ketishdi. “Orzu” bekati “Armon” bekatining qarshisida edi. Katta yo‘lning u yog‘i armonga, bu yog‘i orzuga yetaklardi. Ularga “Armon” bekatidagilarning tushkun holati yoqmadi. Qolaversa, u bekatda faqat peshonasiga «Afsus va nadomat» deb yozilgan poezd qo‘qqayib turardi, xolos.

Sotib olgan yangi hovlimizda ikki to‘p gilos, bir to‘p olxo‘ri, anor va qari olma daraxti bor edi. Buvam muborak bo‘lsinga kelib, bir necha kun daraxtlarni parvarishlash bilan ovora bo‘ldi. Otam esa:

— Qo‘yavering, yangi imorat soladigan bo‘lsam, baribir ularni yangilashga to‘g‘ri keladi, — deb buvamdan urinmasligini so‘radi.

— Bolam, qara, sho‘rliklar bu yaqin besh-olti yilda mehr ko‘rmaganga o‘xshaydi. Olmadan umid yo‘q. Giloslarning o‘q ildizi kasallanibdi, hademay qurib qoladi. Ol­xo‘ri bilan anorni saqlab qolsa bo‘ladi, — deb ularning atrofida parvona bo‘ldi buvam.

Odam azal-azaldan ot bilan do‘st, birodardir. U insonning hamrohi va sirdoshi ekani haqida xalq dostonlarida, badiiy asarlarda tarannum etilgan, ibratli filmlar yaratilgan. Darhaqiqat, ot aqlli jonivor bo‘lgani bois odamni tushunadi, dardini his etadi, quvonchiga sherik bo‘ladi. Shu bois u har qancha e’zoz-ehtiromga munosib.

Surxondaryo ilk ibtidoiy odamlar makon topgan zamin sifatida ta’riflanadi. Boysun tog‘ tizmalari bag‘rida o‘rta poleolit davriga mansub manzillar qoldiqlarining topilgani fikrimiz isbotidir. Mutaxassislarning ta’kidlashlaricha, o‘sha topilmalar bundan qariyb bir million yil avvalgi davrga to‘g‘ri keladi.

Adashgan tuyalar karvoni sahroda bir necha kundan beri yo‘l yurar, meshlardagi suv tugagan, tepadan quyosh olov purkar, atrofda esa poyonsiz qumlik. Tashnalikdan sillasi qurigan yo‘lovchilarning gapirishga ham qurbi yetmasdi. Bunday safarlarning ko‘pini ko‘rgan keksa karvonboshigina o‘zini tetik tutib, atrofni sinchiklab kuzatar, nigohi bilan nimanidir izlardi. Nihoyat bir manzilga yetishganda, u hamrohlariga bir joyni qazishni buyuradi.

Ko‘pchilik yurtdoshlarimiz «Mahallada duv-duv gap» filmini miriqib tomosha qilishgan. Yodingizda bo‘lsa, o‘sha filmda shunday epizod bor: Toshkentda ko‘p qavatli uylarning yuqori qavatlariga odamlarni lift atalmish uskuna «lip» etib olib chiqishini eshitgan onaxon: «Voy, tinib-tinchimagan odamlar-ey, nimalarni o‘ylab chiqarishmaydi-ya?!.» deya hayratga tushadi. Hatto bir kuni baland binolarning «surat»ini chizuvchi arxitektor qizni izlab qurilish maydoniga kelganida yuqori qavatlarga olib chiqilishi lozim bo‘lgan beton plita ustiga o‘tiradi. Bundan bexabar kranchi plitani yuqoriga ko‘taradi, ammo onaxon bundan sira qo‘rqmaydi...

Ko‘pchilikka ma’lumki, Jizzax shahridan chiqishda Morguzar va Nurota tog‘lari tutashgan joyda Ilono‘tdi darasi ko‘pming yillik tarix sukunatini shimib yotibdi. Har gal bu yerdan o‘tayotganimda moziyning bizga ayon va noayon hodisotlarini his qilaman. Ulkan toshqoyalar orasida shovullab esayotgan shamol xayolimda o‘tmishdagi otlar dupuri, qilichlar jarangini jonlantiradi.

Chanqovuz navolarini ko‘p eshitgansiz. O‘sha paytda ko‘nglingizdan nimalar kechgan? Siz ham men kabi o‘ylaringiz ipiga o‘ralib, yaxshi-yomon kunlaringizni, quvonchu tashvishlaringizni bir-bir ko‘z o‘ngingizdan o‘tkazgandirsiz. Zotan, “g‘iyng, g‘iyng, g‘iyng, g‘iyng” deya tilga kirayotgan chanqovuz navosi insonga ajib tuyg‘ular tuhfa etishga qodir.